Brak współdziałania stron kontraktu budowlanego a możliwość jego rozwiązania

Współdziałanie stron kontraktu jest niezbędne do jego wykonania. Obowiązki stron kontraktu są różne, a ich podział jest uzależniony od przyjętego przez inwestora modelu realizacji inwestycji. Niezależnie jednak od tego, jak będzie przebiegać inwestycja, odmowa współdziałania jednej ze stron przekreśla wykonanie umowy. 

Przygotowanie kontraktu budowlanego

Ze względu na specyfikę kontraktowania wykonawców budowlanych, stroną przygotowującą wzór umowy na realizację robót budowlanych jest co do zasady Zamawiający. Zawiera on we wzorze szeroki wachlarz mechanizmów, które stanowią zabezpieczenie przed nienależytym wykonaniem umowy przez Wykonawcę. Dotyczy to np. zobowiązania do współdziałania. Taki mechanizm ma zapewnić, że jeśli Wykonawca przestanie współpracować, to będzie można nałożyć na niego dotkliwe kary finansowe. 

Co z perspektywą Zamawiającego? Jego obowiązki zwykle nie są regulowane w umowie wcale lub są, ale minimalnie. W praktyce nierzadko cześć zobowiązań Zamawiającego, mających przy tym decydujący wpływ na pomyślne wykonanie umowy, jest w razie potrzeby wykładana z ogólnych zasad prawa cywilnego. Często są to nieprecyzyjne regulacje dotyczące umowy o roboty budowlane lub inne przepisy kodeksu cywilnego, które mają zastosowanie do tego obszaru.  

Zamawiający musi wywiązać się z obowiązków, które wynikają wprost z art. 647 kc. Mowa o: 

•  przekazaniu terenu budowy i dokumentacji projektowej,  
• dokonaniu odbioru i płatności.  

Warto również zwrócić uwagę na obowiązek wynikający z art. 354. Dotyczy on współdziałania wierzyciela z dłużnikiem przy wykonywaniu zobowiązania. W przypadku gdy Zamawiający go zaniecha, naraża się na dotkliwe konsekwencje. 

Na czym polega obowiązek współdziałania Stron?

Zgodnie z art. 354 kc dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego. Ponadto,  jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje – musi on wykonać je w sposób odpowiadający tym zwyczajom. Natomiast zgodnie z par. 2 przywołanego artykułu, w taki sam sposób powinien współdziałać przy wykonaniu zobowiązania wierzyciel. 

Oznacza to, że obowiązkiem współdziałania – przy wykonywaniu zobowiązania – w równym stopniu obciążeni są zarówno wierzyciel, jak i dłużnik. Jednocześnie w doktrynie i w judykaturze przyjmuje się jednakowe kryteria przy ocenie wymaganej w tym zakresie powinności każdego z nich.¹  

Ale co to tak naprawdę oznacza, że Zamawiający musi współdziałać z Wykonawcą? W orzecznictwie wskazuje się, że obowiązek ten obejmuje działania, które mają umożliwić prawidłową realizację zobowiązania przez Wykonawcę². Jednocześnie podkreśla się, że nie obejmuje on przypadków niewywiązywania się ze zobowiązania przez dłużnika.  

W praktyce oznacza to, że Zamawiający powinien ukończone dzieło odebrać, ale nie ma obowiązku złożyć oświadczenia o zrzeczeniu się roszczeń z tytułu kar umownych, które był uprawniony naliczyć. Wykonawca nie może uzależniać wydania dzieła od złożenia takiego oświadczenia.  

Podobnie będzie w przypadku Zamawiającego. Powinien on zgodnie z umową współdziałać z Wykonawcą przy wdrożeniu zmiany zakresu. Nie jest on jednak zobowiązany przy tej okazji uznać w całości lub części roszczenia Wykonawcy, które ten może chcieć przeforsować przy okazji negocjacji warunków realizacji ważnej dla Zamawiającego zmiany.  

Jednocześnie w orzecznictwie, na gruncie umowy o roboty budowlane, wskazuje się wyraźnie, że nie jest rodzajem współdziałania Zamawiającego w rozumieniu art. 354 par 2 k.c. zapłata wynagrodzenia lub przekazanie zabezpieczenia zapłaty wynagrodzenia, zgodnie z art. 649 k.c.³  

Jako przykład wskazuje się z kolei działania związane z przygotowaniem robót budowlanych, ich wykonaniem oraz z zapłatą wynagrodzenia. W szczególności przepis art. 647 KC, wskazując na obowiązki inwestora, odsyła wprost do przepisów prawa budowlanego, określających czynności związane z przygotowaniem robot. Chodzi tu w szczególności o: 

• przekazanie terenu budowy,  
• dostarczenie projektu , 
• odebranie obiektu. 

Co, jeśli zamawiający Nie Współpracuje z wykonawcą?

Konsekwencji takiego stanu należy szukać w treści kontraktu zawartego przez strony.  

Przykładem klauzuli określającej konsekwencje braku współdziałania Zamawiającego w realizacji umowy jest subklauzula 10.3 Warunków Kontraktu na Budowę z 2017 r.  Zgodnie z nią, brak możliwości przeprowadzenia Prób Końcowych, z powodu, za który odpowiedzialny jest Zamawiający lub Personel Zamawiającego, skutkuje zobowiązaniem Inżyniera do wystawienia Świadectwa Przejęcia. Stwarza to również fikcję prawną przejęcia Robót / Odcinka z datą, z jaką Próby Końcowe byłyby ukończone.  

Do typowych konsekwencji zastrzeganych w umowach funkcjonujących w Polsce, najczęściej należą więc:  

• milcząca zgoda (np. akceptacja dokumentacji, jednostronny odbiór),  
• przedłużenie czasu na ukończenie (lub powstanie opóźnienia, za które Wykonawca nie ponosi odpowiedzialności, np. w zw. z brakiem odbioru dokumentacji projektowej). 

Brak współdziałania Zamawiającego przy realizacji kontraktu (jego wierzycielskich zobowiązań), powinien być uznany za zwłokę wierzyciela. Oznacza to, że zgodnie z art. 486 par 1 KC, jeżeli wskutek zwłoki zamawiającego w realizacji jego wierzycielskich zobowiązań, Wykonawca poniesie szkodę, ten może domagać się jej naprawienia przez Zamawiającego.  

To właśnie ten przepis stanowi kodeksową podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej Zamawiającego względem Wykonawcy. Często jest on stosowany w sytuacjach, takich jak zwłoka Zamawiającego w przekazywaniu terenu budowy (lub konkretnych frontów robót) lub przekazaniu/akceptacji dokumentacji projektowej.  

Co oczywiste, a o czym często zapominają Zamawiający, zwłoka wierzyciela wyłącza zwłokę dłużnika (art. 476 kc).  

Odstąpienie od umowy

Z praktycznego punktu widzenia realizacji inwestycji, szczególnie ważne jest rozstrzygnięcie tego, czy brak współdziałania, a więc zwłoka zamawiającego w realizacji jego obowiązków o charakterze wierzycielskim, stanowi podstawę do odstąpienia od umowy. Jeżeli tak, to ważne jest też to, w jakim trybie się to wydarzy i na jakiej podstawie.  

Jest to o tyle istotne, że w praktyce często dochodzi do sytuacji, w której dochodzi do znacznego wydłużenia czasu realizacji kontraktu z powodu zwłoki wierzyciela (np. przez opóźnienie w przekazaniu dokumentacji projektowej, mającej stanowić podstawę realizacji Robót). Czas ukończenia inwestycji może być dwukrotnie czy nawet trzykrotnie dłuższy niż założony w harmonogramie lub uwzględniony w ofercie. Co wtedy? 

Choć roszczenia Wykonawcy są w takich sytuacjach zaspokajane na bieżąco, to może on być zainteresowany „trwaniem” w tak wydłużającej się umowie. Jednakże (co często się zdarza), jeżeli pozostający w zwłoce Zamawiający odmawia bieżącego regulowania roszczeń lub nawet dąży do przerzucenia odpowiedzialności za swoją zwłokę na druga stronę, Wykonawca może chcieć zakończyć współpracę. 

Umowy funkcjonujące w obrocie, zarówno te szyte na miarę, jak i przygotowywane w oparciu o Warunki Kontraktu FIDIC, jeżeli już przyznają Wykonawcy prawo do odstąpienia od umowy, to wyłącznie w związku z niewykonaniem przez Zamawiającego obowiązków w zakresie finansowania inwestycji.  

Przykładem będzie tu zwłoka w dokonaniu wymagalnej płatności albo 16.2 WK FIDIC na Budowę. Ten drugi zapis określa, że podstawą odstąpienia może być brak dostarczenia racjonalnego dowodu, że zapewniono i zabezpieczono środki finansowe, umożliwiające Zamawiającemu zapłatę pozostałej w tym czasie do zapłaty części Ceny Kontraktowej, zgodnie z subklauzulą 2.4 WK FIDIC na Budowę. Zapis ten bywa jednak regularnie usuwany w warunkach szczególnych. 

Podstaw to zakończenia współpracy Wykonawcy nierzadko poszukują w Kodeksie cywilnym. W praktyce często jest tu stosowany art. 491 par 1 kc. Jego stosowanie przez dłużnika (Wykonawcę) jest jednak dyskutowane w doktrynie.⁴ 

Jeżeli przykładowo zobowiązanie do przekazania tzw. frontów robót jest rodzajem współdziałania Zamawiającego i jego obowiązkiem o charakterze wierzycielskim, art. 491 par. 1 kc, to część doktryny, przyjmuje, że przepis ten nie może być stosowany.  

Jednocześnie jednak Sąd Najwyższy w wyroku I CSK 392/13 z 24.06.2014 r., wskazał na dopuszczalność jego stosowania. Argumentował przy tym, że o istotnym naruszeniu obowiązku umownego (braku współdziałania) decydują w szczególności jego skutki i nie dotyczy to wyłącznie obowiązków o charakterze zaskarżalnym (świadczenie), ale także innych naruszeń. Mowa np. o niewykonaniu przez stronę umowy wzajemnej innych istotnych obowiązków wynikających z umowy, choćby miał nim być jedynie jego obowiązek współdziałania przy wykonywaniu zobowiązania.  

Wskazując art. 491 kc jako podstawę prawną odstąpienia od kontraktu w razie braku współdziałania Zamawiającego, trzeba więc liczyć się z tym, że sąd rozpoznający spór może uznać zastosowanie tego przepisu za niedopuszczalne, a odstąpienie za nieważne.   

Wprost o braku współdziałania Zamawiającego mowa jest w art. 640 kc. Zgodnie z nim, jeżeli do wykonania dzieła potrzebne jest takie współdziałanie, a w praktyce go brakuje, przyjmujący zamówienie ma możliwość odstąpienia do umowy. Jest to jednak możliwe tylko w przypadku, gdy mimo wyznaczenia Zamawiającemu terminu, w którym powinien on powrócić do współdziałania, nie dojdzie do zmiany stanu rzeczy. 

Niestety, pomimo poglądów i postulatów doktryny, wskazujących na dopuszczalność stosowania tego przepisu do umów o roboty budowlane⁵, Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie konsekwentnie odrzuca stosowanie art. 640 k.c. do zwłoki Zamawiającego w ramach umowy o roboty budowlane⁶. 

Stanowisko Sądu Najwyższego oparte jest o literalną wykładnię art. 656 k.c., w którym wskazano, że przepisy regulujące umowę o dzieło stosuje się odpowiednio, m.in. w zakresie skutków opóźnienia wykonawcy. Nie dotyczy to jednak skutków opóźnienia stron, skutków opóźnienia Zamawiającego czy skutków opóźnienia Wykonawcy i Zamawiającego.  

Oznacza to, że również przy odstąpieniu od umowy na podstawie art. 640 kc., w razie braku współdziałania Zamawiającego, trzeba więc liczyć się z tym, że sąd rozpoznający spór może uznać zastosowanie tego przepisu za niedopuszczalne, a odstąpienie za nieważne. 

Jeśli więc kontrakt nie przewiduje klauzul umożliwiających Wykonawcy odstąpienie od umowy w razie zwłoki zamawiającego, w doktrynie i orzecznictwie niesporna jest możliwość zastosowania art. 486 kc. Wykonawca ma więc prawo domagać się od Zamawiającego odszkodowania wynikającego ze zwłoki Zamawiającego w realizacji jego obowiązków wierzycielskich, a więc przede wszystkim kosztów przedłużenia realizacji inwestycji lub kosztu intensywniejszej realizacji (zmniejszenie opóźnienia) inwestycji niż zostało to uwzględnione w ofercie wykonawcy.  

Podsumowanie

Warto pamiętać, prawo dopuszcza, aby strony odmiennie, niż to wynika z Kodeksu cywilnego, uregulowały obowiązki Zamawiającego w zakresie współdziałania z Wykonawcą. Dotyczy to zarówno sposobu realizacji tego obowiązku, jak i konsekwencji niewywiązania się z niego. 

W praktyce umowne regulacje zawierają szczegółowe procedury stanowiące ramy współdziałania stron. Wskazują kolejność wymiany korespondencji (np. zgłaszania uwag do dokumentacji, odpowiadania na zgłaszane uwagi), terminy zakreślone stronom na zajmowanie stanowiska, a nawet konsekwencje braku współdziałania (np. niema akceptacja, utrata roszczeń, kary umowne).  

Co więcej, w doktrynie dopuszcza się nawet takie uregulowanie kontraktowe, które zwalnia Zamawiającego z obowiązku współdziałania w całości ⁷. I chociaż wydaje się to absurdalne, w obrocie funkcjonują kontrakty, w których wszelkie możliwe ryzyka przeniesiono na Wykonawcę – nawet te związane z brakiem współdziałania Wykonawcy.  

Z punktu widzenia Wykonawcy kluczowe jest zatem wynegocjowanie odpowiednich klauzul w kontrakcie – oczywiście, o ile w ogóle jest to możliwe.