Wypowiedzenie umowy w trakcie postępowania restrukturyzacyjnego

Wstęp

Problemy finansowe często dotykają przedsiębiorstwa z różnych branż, w tym z sektora budowlanego. W takiej sytuacji warto rozważyć przeprowadzenie postępowania restrukturyzacyjnego. Celem postępowania restrukturyzacyjnego jest uniknięcie ogłoszenia upadłości przedsiębiorstwa poprzez umożliwienie dłużnikowi zawarcia układu z wierzycielami. Przeprowadzenie postępowania restukturyzacyjnego wiąże się z możliwością zastosowania szeregu środków restrukturyzacyjnych, które pomogą dłużnikowi ustabilizować sytuację finansową, a także przywrócić rentowność prowadzonej działalności gospodarczej.

Dłużnik ma możliwość wybrania postępowania restrukturyzacyjnego, biorąc pod uwagę sytuację przedsiębiorstwa i wiele innych czynników, takich jak czas trwania postępowania czy koszty jakie wiążą się z jego przeprowadzeniem. Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych: postępowanie o zatwierdzenie układu, postępowanie sanacyjne, przyspieszone postępowanie układowe oraz postępowanie układowe. Każde z postępowań posiada odmienną charakterystykę – różny czas trwania postępowania, różnice wynikające z ingerencji w zarząd przedsiębiorstwem w trakcie restrukturyzacji, odmienne konsekwencje zarówno dla wierzycieli, jak i dłużnika. Odmienne są również koszty ich prowadzenia.

Restrukturyzacja zobowiązań może polegać m.in. na rozłożeniu płatności na raty, odroczeniu terminu zapłaty zobowiązania czy też zmniejszenie kwoty zobowiązana (np. spłata 80% zobowiązania głównego w ciągu 5 lat, spłata zobowiązania głównego przy umorzeniu wierzytelności ubocznych w ciągu 10 lat itp.). Ukształtowanie propozycji układowych jest zależne od dłużnika, który, tworząc je, uwzględnia interes wierzycieli oraz swoje zdolności płatnicze. Co istotne, przy konstruowaniu propozycji układowych należy umiejętnie wyważyć interesy wierzycieli.

W przypadku przyjęcia układu o jego zatwierdzeniu będzie decydował sąd badając między innymi jego zgodność z prawem. Treść propozycji układowych warto zatem przeanalizować wraz z nadzorcą układu, który zweryfikuje, czy jest ona zgodna z obowiązującymi przepisami. Układ, który narusza prawo nie zostanie zatwierdzony – zadbanie o prawidłowe ukształtowanie propozycji układowych jest zatem niezwykle istotne.

Postępowanie o zatwierdzenie układu – jako jedno z możliwych działań w obliczu problemów finansowych przedsiębiorstwa

W ciągu ostatnich kilku lat najbardziej popularne stało się postępowanie o zatwierdzenie układu w wariancie z obwieszczeniem o ustaleniu dnia układowego (dalej również jako „PZU”). Wspomnieć należy, że istnieje także możliwość przeprowadzenia PZU bez obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego (ten wariant jest zdecydowanie mniej popularny).

Ten rodzaj postępowania restrukturyzacyjnego cieszy się szczególnym zainteresowaniem z uwagi na krótki czas trwania postępowania oraz relatywnie silną pozycję dłużnika, jaka wiąże się z obwieszczeniem o ustaleniu dnia układowego. Od tego dnia prowadzone wobec niego dotychczas postępowania egzekucyjne zostają wstrzymane, a wszczęcie nowych postępowań od dnia układowego jest niedopuszczalne.

Przepisy prawa restrukturyzacyjnego przewidują również ochronę stosunków umownych dłużnika Oprócz szeregu rodzajów umów wymienionych wprost w przepisie, w aktach prowadzonego PZU może także zostać zamieszczony przez nadzorcę układu spis umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa dłużnika. Umowy określone w spisie mogą zostać wypowiedziane wyłącznie po spełnieniu określonych przesłanek, co zostało omówione poniżej.

Postępowanie o zatwierdzenie układu można przeprowadzić, jeżeli:

1. suma wierzytelności spornych uprawniających do głosowania nad układem nie przekracza 15% sumy wierzytelności uprawniających do głosowania nad układem. Spełnienie tego wymogu jest obligatoryjne, by móc przeprowadzić PZU.
2. przedsiębiorstwo znajduje się w stanie zagrożenia niewypłacalnością albo niewypłacalności.

Na skuteczność przeprowadzenia postępowania o zatwierdzenie układu mogą wpływać również czynniki indywidualne, związane z konkretnym rodzajem działalności prowadzonym przez dłużnika, w związku z czym warto skonsultować wybór postępowania z prawnikiem lub doradcą restrukturyzacyjnym.

Zaletą postępowania o zatwierdzenie układu jest również możliwość samodzielnego zbierania głosów przez dłużnika bez udziału sądu. Rozumieć przez to należy, że Dłużnik może samodzielnie wybrać podmiot, który przeprowadzi procedurę zbierania głosów w toku postępowania o zatwierdzenie układu. Wybrany do tej funkcji podmiot pełni wówczas rolę nadzorcy układu, którego zadaniem jest nadzorowanie przebiegu PZU, w tym dbałość o spełnienie wszelkich wymogów formalnych, w tym by głosy w postępowaniu zostały oddane w sposób prawidłowy. Podkreślić należy, że nadzorca układu, z którym dłużnik zawiera umowę o sprawowanie nadzoru w PZU nie jest pełnomocnikiem dłużnika. Nadzorca układu ma w toku postępowania restrukturyzacyjnego zabezpieczać również słuszne interesy wierzycieli.

Z kolei krótki czas trwania postępowania o zatwierdzenie układu jest korzystny zarówno dla dłużnika, jak i wierzycieli, którzy oczekują szybkiej informacji zwrotnej o wyniku prowadzonego postępowania. Prawo restrukturyzacyjne narzuca określone ramy czasowe na przeprowadzenie pierwszego etapu PZU (przedsądowego), bowiem od dnia układowego(który najczęściej pokrywa się z dnie obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego) dłużnik ma trzy miesiące na przeprowadzenie głosowania i złożenie wniosku o zatwierdzenie układu. Po złożeniu wniosku o zatwierdzenie układu czas oczekiwania na jego rozpoznanie jest zależny między innymi od obłożenia danego sądu pracą, niemniej sumaryczny czas trwania postępowania nadal jest krótszy niż w przypadku pozostałych rodzajów postępowań restrukturyzacyjnych (średnio cała procedura zajmuje od 6 do 12 miesięcy). W przypadku nieprzyjęcia układu skutki obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego wygasają z upływem czterech miesięcy od dnia obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.

Postępowanie o zatwierdzenie układu niesie ze sobą szczególnie istotne korzyści dla dłużników, co często przemawia za wyborem przez nich tego rodzaju postępowania restrukturyzacyjnego. Korzyści te wynikają z obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.

Skutkiem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego jest przede wszystkim ochrona dłużnika przed egzekucją w czasie trwania postępowania (postępowania egzekucyjne wszczęte przed dniem układowym zostają zawieszone, a wszczęcie nowych postępowań egzekucyjnych od dnia układowego jest niedopuszczalne) oraz ochrona stosunków umownych dłużnika. Obwieszczenie o ustaleniu dnia układowego zamieszcza się w systemie teleinformatycznym Krajowego Rejestru Zadłużonych w rejestrze publicznym. Informacja o restrukturyzacji jest więc powszechnie dostępna. Korzyści wynikające z obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego wiążą się zatem z ujawnieniem faktu restrukturyzacji wszystkim uczestnikom obrotu.

Spis umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa

Prawo restrukturyzacyjne wskazuje również, jakie umowy nie mogą zostać wypowiedziane w toku PZU, nawet bez ich zamieszczenia na spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa. Należą do nich umowy:

1. najmu,
2. dzierżawy lokalu lub nieruchomości, w których jest prowadzone przedsiębiorstwo dłużnika,

• kredytu w zakresie środków postawionych do dyspozycji kredytobiorcy przed dniem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego,

1. leasingu,
2. ubezpieczeń majątkowych,
3. rachunku bankowego,

• poręczeń,
• obejmujące licencje udzielone dłużnikowi oraz gwarancje lub akredytywy wystawionych przed dniem obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.

Przepisy prawa restrukturyzacyjnego przewidują również możliwość sporządzenia spisu umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa, który rozszerza powyższy katalog, co jest szczególnie istotne dla zabezpieczenia stosunków umownych dłużnika w toku postępowania o zatwierdzenie układu, którego czas trwania jest stosunkowo krótki i często niewystarczający na prowadzenie czasochłonnych negocjacji z wierzycielami odnośnie do kontynuacji umów.

Spis obejmuje umowy, które pozwalają na kontynuowanie dotychczasowej działalności przedsiębiorstwa, takie jak kluczowe umowy z podwykonawcami w przypadku firmy budowlanej, umowy telekomunikacyjne, umowy z dostawcami prądu, gazu czy też umowy z kluczowymi dostawcami usług i produktów niezbędnych do prowadzenia działalności.

W spisie może się zatem znaleźć szereg zróżnicowanych umów w zależności od branży, w której funkcjonuje przedsiębiorstwo dłużnika. W praktyce zdarzają się nadużycia w postaci umieszczania na spisie wszelkich umów, w tym takich, które nie są kluczowe do prowadzenia działalności dłużnika.

Spis umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa Dłużnika należy zamieścić w aktach postępowania w terminie trzech tygodni od dnia obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.

Skutkiem zamieszczenia konkretnych umów na spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia działalności gospodarczej, co do zasady, jest brak możliwości wypowiedzenia tych umów przez podmioty wskazane w spisie w trakcie trwania postępowania o zatwierdzenie układu. Zapewnia to dłużnikowi ochronę przed nagłą utratą stabilności operacyjnej i finansowej w związku z wypowiedzeniem umowy, której kontynuowanie jest niezbędne do prowadzenia działalności gospodarczej. Powyższe umożliwi na przykład generalnemu wykonawcy, wobec którego prowadzonego jest postępowanie o zatwierdzenie układu, wywiązanie się z umów zawartych z zamawiającymi, bowiem zapewni ochronę przed rozwiązaniem umowy zawartej między nim a podwykonawcą, której rozwiązanie mogłoby doprowadzić do opóźnień lub skutkować brakiem możliwości realizacji świadczenia.

Wiele podmiotów nie rozumie istoty postępowania restrukturyzacyjnego. Po uzyskaniu informacji o prowadzonej wobec danego podmiotu restrukturyzacji zamierza rozwiązać umowę w obawie przed upadłością strony umowy i trudnością w odzyskiwaniu środków za realizację świadczenia. Umowy, które nie są kluczowe do prowadzenia działalności dłużnika z reguły relatywnie łatwo zastąpić poprzez zawarcie umowy z innym podmiotem, ale problem pojawia się, gdy podmiotów świadczących konkretną usługę jest niewiele, przedstawiają odległy termin realizacji usługi lub wygórowaną cenę. Gdy dłużnik ma ustalony termin na spełnienie świadczenia (np. wydanie nieruchomości) i ustaloną uprzednio cenę świadczenia, to długi okres oczekiwania na realizację usługi przez podwykonawcę albo zawyżona ceną usługi, może doprowadzić do braku rentowności zlecenia, poniesienia przez dłużnika (na przykład generalnego wykonawcę znajdującego się w restrukturyzacji) strat finansowych, a nawet nałożenia wysokich kar umownych w związku z nieterminową realizacją umowy, co dodatkowo pogrąży finansowo prowadzoną działalność gospodarczą.

W praktyce pojawiają się problemy, związane z naruszeniami przez wierzycieli zakazu wypowiadania umów zamieszczonych na spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa, bowiem przepisy prawa restrukturyzacyjnego w zakresie postepowania o zatwierdzenie układu nie przewidują trybu skutecznego wyegzekwowania jego przestrzegania.

Obecna regulacja jest bardzie ograniczona w porównaniu do rozwiązań przewidzianych w Dyrektywie 2019/1023 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie ram restrukturyzacji zapobiegawczej. Dyrektywa wskazuje, że “państwa członkowskie powinny przewidzieć, że w okresie obowiązywania wstrzymania indywidualnych czynności egzekucyjnych wierzycielom, których dotyczy to wstrzymanie i których roszczenia powstały przed wstrzymaniem czynności egzekucyjnych i nie zostały spłacone przez dłużnika, nie wolno wstrzymać się z wykonaniem, rozwiązać ani przyspieszyć wykonania podstawowych umów wzajemnych podlegających wykonaniu, lub w jakikolwiek inny sposób zmieniać tych umów, pod warunkiem że dłużnik wywiązuje się ze swoich zobowiązań wynikających z takich umów, które to zobowiązania stają się wymagalne w okresie obowiązywania tego wstrzymania”[1].

Z treści ww. Dyrektywy wynika, iż ochrona stosunków umownych może obowiązywać w szerszym zakresie, niż wynika to z polskich regulacji. W praktyce zatem wątpliwości budzi m.in. kwestia możliwości odstąpienia od umowy, o której przepisy milczą. Wydaje się, że jest ono możliwe.

W branży budowlanej ma to szczególne znaczenie z uwagi na wartość zawieranych umów, a także możliwość nałożenia na dłużnika wysokich kar umownych w związku z nieterminową realizacją umowy na rzecz klienta/zamawiającego. Istotne jest zatem zapewnienie bezpieczeństwa realizacji umów „pośrednich”, które umożliwią dłużnikowi wykonanie świadczeń, do których zobowiązał się w umowie z zamawiającym.

W związku ze specyfiką branży często wykonanie świadczenia na rzecz zamawiającego może zostać zrealizowane dopiero po uprzednim wykonaniu prac przed podwykonawców z którymi generalny wykonawca zawarł umowy na konkretną usługę czy też wykonanie określonego produktu/półproduktu do realizacji świadczenia.

Powyższe ryzyko ogranicza wspomniany spis umów. Warto zatem ze szczególną starannością przeanalizować, jakie umowy powinny znaleźć się na spisie, a w samej treści spisu opisać umowę i krótko uzasadnić, dlaczego dana umowa jest kluczową dla prowadzenia działalności gospodarczej dłużnika.

Wypowiedzenie umowy zamieszczonej w spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia działalności gospodarczej

Istnieją jednak szczególne okoliczności, po zaistnieniu których nawet umowa objęta ochroną, w tym zamieszczona na spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia działalności gospodarczej, może zostać wypowiedziana przez kontrahenta dłużnika. Wypowiedzenie umowy jest możliwe w przypadku, gdy podstawą wypowiedzenia umowy jest niewykonywanie przez dłużnika po dniu obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego zobowiązań nieobjętych układem lub inna okoliczność przewidziana w umowie, jeżeli zaistniały po dniu obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego. W postępowaniu o zatwierdzenie układu dłużnik ma bowiem obowiązek regulować zobowiązania bieżące – zaległości w spłatach bieżących mogą spowodować odmowę zatwierdzenia układu przez sąd, nawet gdy układ zostanie przyjęty w przeprowadzonym głosowaniu.

W praktyce oznacza to, że aby kontrahent (np. podwykonawca) nie rozwiązał umowy zamieszczonej w spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa, to dłużnik powinien regulować wobec niego bieżące zobowiązania (zobowiązania powstałe po ustaleniu dnia układowego) oraz zważać na inne okoliczności przewidziane w umowie (w zależności od umowy może to być na przykład nieterminowa realizacja usługi, jeżeli opóźnienie ma miejsce po obwieszczeniu o ustaleniu dnia układowego).

Gdzie znajduje się spis umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa i w jaki sposób wierzyciel może sprawdzić, czy jego umowa jest w nim wskazana?

Spis umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa umieszcza się w aktach postępowania prowadzonych za pośrednictwem systemu teleinformatycznego Krajowego Rejestru Zadłużonych (https://krz.ms.gov.pl). Kontrahent dłużnika, wierzyciel i inni uczestnicy postępowania mogą zapoznać się ze spisem umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia działalności gospodarczej po uprzednim założeniu konta w systemie Krajowego Rejestru Zadłużonych i złożeniu wniosku o dostęp do akt prowadzonego wobec dłużnika postępowania.

Wniosek o dostęp do akt postępowania można złożyć za pośrednictwem formularza „pismo inne” (kod. 70008.1). We wniosku o dostęp należy przede wszystkim wskazać sygnaturę prowadzonego wobec dłużnika postępowania, z którą można się zapoznać przeszukując rejestr publiczny np. po numerze NIP dłużnika. Nadzorca układu wówczas weryfikuje złożony wniosek o dostęp do akt postępowania i po pozytywnym rozpatrzeniu udziela dostępu do akt postępowania. Wówczas wierzyciel/kontrahent mają możliwość zapoznania się ze spisem umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa, ale również z pozostałymi dokumentami sporządzanymi dla celów postępowania, które mogą być istotne znaczenie z ich perspektywy. Wierzyciele/kontrahenci mogą również kontaktować się bezpośrednio z nadzorcą układu w celu pozyskania informacji o tym, czy umowa, której są stroną znajduje się na spisie umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia przedsiębiorstwa.

Zalety i wady sporządzenia w toku PZU spisu umów o podstawowym znaczeniu dla prowadzenia działalności gospodarczej

Celem ustawodawcy było zapewnienie podmiotom znajdującym się w restrukturyzacji ochrony przed nagłym wypowiedzeniem umów przez wierzycieli/kontrahentów, a przez to zapewnieniem stabilizacji sytuacji przedsiębiorstwa na czas trwania postępowania, co ma pozytywny wpływ na działalność dłużnika. Dłużnik może wówczas skupić swoją uwagę na wdrażaniu środków restrukturyzacyjnych i budowaniu zaplecza finansowego, które ułatwi mu późniejsze wykonywanie układu. Co istotne dłużnik ma obowiązek w toku PZU regulować zobowiązania bieżące, w związku z czym wierzyciel będzie regularnie otrzymywał płatności za bieżące świadczenia. Nieregulowanie przez dłużnika zobowiązań powstałych po dniu układowym, a więc bieżących jest przesłanką do uchylenia skutków obwieszczenia o dniu układowym. Stanowi to dotkliwą konsekwencję dla dłużnika, chociażby wynikającą z utraty ochrony przed egzekucją i przywróceniem wierzycielom/kontrahentom wypowiedzenia zawartych z nim umów. Wniosek o uchylenie skutków obwieszczenia może wnieść także wierzyciel, co stanowi dla niego narzędzie do reakcji w przypadku naruszeń obowiązków dłużnika wynikających z rozpoczęcia PZU.

Ustawodawca przewiduje zatem na jakich zasadach umowę zamieszczoną na spisie można rozwiązać. Co więcej, wierzyciel może zareagować na naruszenie prawa przez dłużnika składając wniosek o uchylenie skutków obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego.

[1] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1023 z dnia 20 czerwca 2019 r. w sprawie ram restrukturyzacji zapobiegawczej, umorzenia długów i zakazów prowadzenia działalności oraz w sprawie środków zwiększających skuteczność postępowań dotyczących restrukturyzacji, niewypłacalności i umorzenia długów, a także zmieniającej dyrektywę (UE) 2017/1132 (dyrektywa o restrukturyzacji i upadłości) (Dz. U. UE. L. z 2019 r. Nr 172, str. 18 z późn. zm.).