Rola technicznego eksperta (expert witness) w sporach budowlanych: praktyki z Wielkiej Brytanii

WPROWADZENIE

Od piętnastu lat pracuję jako architektka, a od dziewięciu lat specjalizuję się w rozstrzyganiu sporów budowlanych w Wielkiej Brytanii oraz na Bliskim Wschodzie – w tym w postępowaniach litigacyjnych i arbitrażowych. Dzięki pracy przy projektach o różnej skali i stopniu złożoności, zarówno jako projektantka, jak i niezależny ekspert, miałam okazję obserwować, jak podobne problemy pojawiają się w różnych jurysdykcjach: od trudności z dokumentacją projektową, przez błędy koordynacyjne, po spory dotyczące jakości i zakresu robót. Choć charakter tych wyzwań jest uniwersalny, sposób radzenia sobie z nimi – zwłaszcza w kontekście pracy niezależnych ekspertów – w Wielkiej Brytanii jest wyjątkowo rozwinięty i sformalizowany. Tym artykułem chciałabym podzielić się doświadczeniami płynącymi z praktyki brytyjskiej, w szczególności dotyczącymi roli ‘Expert Witness‘ oraz metod stosowanych w Wielkiej Brytanii przy rozwiązywaniu sporów budowlanych.

Konflikty techniczne i kontraktowe są niemal nieuniknione, jeżeli weźmiemy pod uwagę kompleksowość procesów budowlanych oraz wielostronność wynikającą z zaangażowania licznych uczestników projektu (m.in. fundatora, organów administracji, dewelopera, wykonawców, podwykonawców, zespołu projektowego i użytkownika końcowego). Co ważne, ta złożoność nie jest wadą branży, lecz jej naturalną cechą – budowa to skomplikowany proces inwestycyjny i organizacyjny, zupełnie nieporównywalny z prostym zakupem gotowego produktu. Dodatkowo, na przebieg inwestycji wpływa szereg innych czynników, takich jak presja czasu, ograniczenia budżetowe, zmienność warunków realizacyjnych, nieprzewidziane zdarzenia techniczne czy konieczność koordynacji wielu równoległych strumieni prac. Każdy z tych elementów może wzmagać ryzyko powstania sporu i zwiększać znaczenie niezależnej oceny technicznej.

W Wielkiej Brytanii, w momencie zrodzenia się konfliktu, kluczową rolę odgrywa ekspert techniczny – fachowiec ze specjalistyczną wiedzą, którego zadaniem jest obiektywna ocena faktów, przyczyn sporu oraz potencjalnych rozwiązań. Podczas gdy zakres czy definicja ekspertyzy technicznej prawdopodobnie oznacza to samo w różnych jurysdykcjach, w zależności od systemu prawnego lub kultury rozwiązywania sporów, rola eksperta w procesie rozwiązywania sporów może znacząco się różnić. W niektórych krajach, np. w Polsce, ekspert pełni funkcję doradczą dla jednej ze stron, bądź występuje w roli biegłego sądowego, aby pomóc sędziom w zrozumieniu skomplikowanych zagadnień specjalistycznych. Ekspert techniczny w Wielkiej Brytanii, funkcjonuje jako Niezależny Świadek Opini (tzn. ‘Expert Witness’) powołany przez stronę postępowania, który ma nadrzędny obowiązek wobec sądu a nie strony sporu, a jego / jej opinia ma znaczącą moc dowodową i może wpływać na ostateczną decyzję sądu. I to właśnie te różne okoliczności wpływają na pozycję eksperta i zakres jego / jej odpowiedzialności w procesie rozstrzygania sporu. W Polsce taka instytucja, w rozumieniu niezależnego ’Expert Witness’ z nadrzędnym obowiązkiem wobec sądu, nie funkcjonuje.

ZAKRES PRACY EKSPERTA

Rola eksperta technicznego polega na dostarczeniu fachowej opinii w swojej specjalizacji, która może dotyczyć różnych kwestii inwestycji budowlanej, np. jakości wykonanych robot, przyczyn opóźnienia, przekroczenia kosztów oraz błędów projektowych lub wykonawczych. Zakres pracy eksperta obejmuje szeroki wachlarz zadań. W szczególności do jego / jej obowiązków należy analiza techniczna wykonanych robót i wad budowlanych w odniesieniu do dokumentacji projektowej i wykonawczej (np. rysunków technicznych i specyfikacji), wymagań i standardów branżowych, oraz przepisów i regulacji prawnych. W sporach dotyczących architektury, typowe zagadnienia obejmują opiniowanie w sprawach zaniedbań zawodowych (tzn. ‘negligence’), gdzie kluczowe jest ustalenie, czy działania projektanta, lub ich brak, były zgodne z obowiązującymi standardami zawodowymi, i to w zakresie projektowania jak również podczas budowy. W tych analizach ważne jest odnoszenie się do dokumentów źródłowych jako podstawy opinii, m.in. umowy pomiędzy inwestorem a projektantem lub wykonawcą.

Warto również zaznaczyć, że ekspert techniczny to nie osoba, która ma większe doświadczenie niż jego / jej branżowi koledzy, lecz ktoś, kto posiada specjalistyczną, niezależną wiedzę, której nie ma nikt inny w sądzie.

Jednym z najważniejszych aspektów pracy technicznego eksperta w sporach budowlanych jest współpraca z zespołem prawnym. Są różne opinie na temat na jakim etapie powinno się zaangażować eksperta – czasami ta decyzja zależy od kosztu i presji czasu, lub braku zrozumienia podstawowych zagadnień technicznych. Praktyka pokazuje jednak, że włączenie eksperta już na wczesnym etapie sporu przynosi szereg istotnych korzyści, zarówno dla strategii prawnej jak i dla sprawczości postępowania (przebiegu i wyniku sporu).

OBOWIĄZKI EKSPERTA

Częste argumenty które pojawiają się w dyskusjach dotyczących powoływania ekspertów to to, że ekspert powołany i opłacany przez jedną ze stron może być stronniczy. Tego rodzaju sytuacja może oczywiście budzić wątpliwości co do obiektywizmu i rzetelności opinii eksperta. Niemniej jednak, w Wielkiej Brytanii ta kwestia jest ściśle uregulowana i osadzona w kontekście systemu ‘common law’. Obowiązki biegłego przed sądem w Anglii i Walii są podsumowane w przepisie Civil Procedure Rules (CPR) Part 35, które weszły w życie w 1999, i zawierają zestaw określonych standardów co do powoływania ekspertów, formy raportów oraz, co najważniejsze, obowiązków eksperta wobec sądów. W 2009 była istotna nowelizacja przepisów CPR Part 35 m.in. doprecyzowanie nadrzędnego obowiązku eksperta wobec sądu.

W systemie brytyjskim techniczny ekspert, choć zwykle powoływany przez jedną ze stron sporu, ma nadrzędny obowiązek wobec sądu. Ten obowiązek to obowiązek udzielenia pomocy sądowi w sprawach mieszczących się w zakresie wiedzy specjalistycznej eksperta, który ma pierwszeństwo przed lojalnością wobec strony, która go powołała lub mu płaci [CPR, Rule 35.3(1) i (2)]. Stąd nadrzędna funkcja przypisana ekspertowi jako Niezależny Świadek Opinii.

Pomimo, że jest nadrzędny obowiązek wobec sądu, ekspert ma również równoległy obowiązek wobec swojego klienta, ale ta lojalność zawodowa musi być podporządkowana nadrzędnemu celowi – dostarczenie obiektywnej, niezależnej i bezstronnej opinii a nie reprezentowanie interesów strony, która go powołała [Practice Direction 35, Para. 2.1 i 2.2]. CPR Part 35 wyznacza szereg zasad mających na celu usunięcie potencjalnej sprzeczności pomiędzy lojalnością eksperta wobec klienta a jego podstawowym obowiązkiem wobec sądu. W praktyce to oznacza, że ekspert musi m.in.:

1. Uwzględnić wszystkie fakty i dokumenty w swojej opinii czy też analizie technicznej, nawet te które nie popierają jego / jej opinii [Practice Direction 35, Para. 2.3].
2. Opisać wszystkie materiały źródłowe [Practice Direction 35, Para. 3.2(2)].
3. Jasno określić zakres swojej wiedzy i kompetencji i wskazać jeśli dana kwestia wykracza poza jego / jej kompetencje [Practice Direction 35, Para. 2.4].
4. Wskazać, które elementy opinii opierają się na założeniach a które na dowodach [Practice Direction 35, Para. 3.2],
5. Rozróżnić fakty znane osobiście (np. z dokumentacji, wizji lokalnej) od tych uzyskanych od innych osób [Practice Direction 35, Para. 3.2(4) i (5)].
6. Jasno przedstawić zakres opinii wraz z uzasadnieniem stanowiska [Practice Direction 35, Para. 3.2(6)].
7. Poinformować sąd i strony jeśli opinia ulegnie zmianie po uzyskaniu nowych informacji [Practice Direction 35, Para. 2.5].

Co do zasady, ekspert musi przygotować raport zgodnie z wytycznymi CPR Part 35, tzn. m.in. zawierać oświadczenie o znajomości i przestrzeganiu obowiązków wobec sądu, oraz potwierdzenie prawdziwości przedstawionych informacji (tzn. ‘Statement of Truth’).

To nie tylko przepisy CPR gwarantują, że ekspert zachowuje niezależność i obiektywizm. Sam proces – obejmujący opinię eksperta powołanego przez drugą stronę oraz kontradyktoryjne przesłuchanie – szybko ujawni wszelkie oznaki stronniczości. Brak przyznania się do oczywistej słabości stanowiska znacząco podważa wiarygodność eksperta.

Warto również wspomnieć, że techniczni eksperci muszą dysponować umiejętnościami wykraczającymi poza czysto techniczne kompetencje. Jedną z kluczowych jest zdolność jasnego i przystępnego wyjaśniania złożonych zagadnień technicznych – w taki sposób, aby były zrozumiałe dla osób nieposiadających specjalistycznej wiedzy, w tym dla sędziego. Eksperci w Wielkiej Brytanii często przechodzą specjalistyczne szkolenia z zakresu pracy jako ‘Expert Witness’, które uczą nie tylko zasad etycznych i formalnych, ale także umiejętności komunikacji, pisania raportów oraz występowania przed sądem. Takie szkolenia są organizowane przez instytucje takie jak the Chartered Institute of Arbitrators (Ciarb), Academy of Experts czy the Royal Institute of Chartered Surveyors (RICS).

Z mojego doświadczenia wynika, że w praktyce wiele zależy również od współpracy eksperta z zespołem prawnym. Dobry zespół prawny rozumie ograniczenia eksperta wynikające z jego obowiązków wobec sądu, nie naciska na formułowanie opinii zgodnych z interesem klienta, jeśli nie są one technicznie uzasadnione, i wspiera eksperta w przygotowaniu raportu zgodnego z wymogami proceduralnymi.

RZETELNOŚĆ DOWODÓW EKSPERCKICH I REPUTACJA EKSPERTA

W Wielkiej Brytanii CPR Part 35 obowiązuje formalnie tylko w przypadku, gdy opinia eksperta ma być przełożona jako dowód w postępowaniu sądowym. Ściśle rzecz biorąc ekspert nie musi stosować się do tych przepisów, gdy przygotowuje wstępną opinię techniczną (np. na potrzeby oceny zasadności roszczenia) lub opinię na potrzeby mediacji, adjudication (czyli szybkiej dwudziesto ośmodniowej procedurze rozstrzygania sporów) czy arbitrażu, choć bardzo często jest o to proszony przez zespół prawny. Może pojawić się argument, że ekspert w tych sytuacjach zwraca mniejszą uwagę na bezstronność opinii niż w przypadku gdy raport jest przełożony do sądu i musi być zgodny z CPR Part 35 bądź kiedy ekspert daje dowody i składa opinię pod przysięgą. Jednak w praktyce rzadko się to zdarza. Z doświadczenia wynika, że eksperci w tych sytuacjach przyjmują te same obowiązki, jakby składali opinię pod przysięgą w sądzie. Wynika to z kilku powodów, ale przede wszystkim osoba podejmująca decyzję przywiąże większą wagę do opinii eksperta, który przestrzega zasad CPR Part 35. Ponadto, utrzymywanie standardów niezależności i bezstronności, a także budowanie i ochrona reputacji zawodowej poprzez stosowanie zasad określonych w CPR Part 35, stanowi fundament profesjonalizmu i wiarygodności eksperta – zarówno w oczach sądów, jak i trybunałów arbitrażowych oraz zespołów prawnych. Reputacja eksperta to ‘make it or break it’ w kontekście jego / jej kapitału zawodowego.

Jak wspomniane wcześniej, największym wyzwaniem dla eksperta jest zachowanie równowagi między lojalnością wobec klienta a obowiązkiem wobec sądu. Ta kwestia jest często przedmiotem dyskusji w orzecznictwie i może być decydującym elementem dla dalszej kariery eksperta. Brytyjskie sądy wielokrotnie wypowiadały się na temat roli, obowiązków i granic działania ekspertów – warto przeanalizować niektóre przykłady, żeby lepiej móc zrozumieć rolę i zakres kompetencji eksperta:

Cala Homes v Alfred McAlpine Homes [1995] FSR 818

W tej sprawie sąd wziął pod uwagę artykuł, który ekspert napisał pięć lat przed rozprawą. W publikacji tej ekspert twierdził, że obowiązki eksperta zaczynają się dopiero w momencie składania dowodów przed sądem, pod przysięgą, a przed tym etapem może on prezentować stanowisko korzystne dla strony, która go powołała.

Podczas przesłuchania ekspert potwierdził, że zasady opisane w artykule zostały przez niego zastosowane przy sporządzaniu raportu w tej sprawie. Sąd skrytykował to podejście i odrzucił opinię eksperta, podkreślając, że obowiązek bezstronności obowiązuje od chwili zaangażowania eksperta, a nie dopiero od momentu jego wystąpienia w sądzie.

Armstrong v ERS Syndicate Management Ltd [2018] SAC (Civ) 28

W tej sprawie, ekspert został skrytykowany za to że zgodził się działać na zasadzie warunkowego wynagrodzenia, uzależnionego od wyniku sprawy. Sąd uznał, że taka forma zaangażowania narusza zasadę niezależności, a sprawa podkreśliła że ekspert nie może mieć interesu finansowego w wyniku sprawy, ponieważ jego głównym obowiązkiem jest dostarczenie obiektywnej opinii technicznej, a nie wspieranie strategii klienta.

Stanley v Rawlinson [2011] EWCA Civ 405

Sprawa dotyczyła granicy między rolą eksperta a doradcy prawnego. W pierwszej instancji sędzia uznał, że ekspert wykraczał poza swoją rolę, doradzając stronie w zakresie dowodów potrzebnych do obalenia argumentów przeciwnej strony. Jednak w postępowaniu apelacyjnym sąd stwierdził, że ekspert działał zgodnie z profesjonalnym obowiązkiem zachowania należytej staranności (tzn. ‘duty of care’) wobec klienta i sądu. Sędzia podkreślił, że eksperci są często zaangażowani od wczesnego etapu sprawy i nie ma nic niewłaściwego w tym, że doradzają klientowi w zakresie dowodów, o ile zachowują niezależność i obiektywizm.

Riva Properties Limited v Foster + Partners Limited [2017] EWHC 2574 (TCC)

W tej sprawie sąd rozpatrywał zarzuty zaniedbania zawodowego wobec Fosters + Partners (renomowanej pracowni architektonicznej), związane z projektem luksusowego hotelu przy lotnisku Heathrow. W toku postępowania sądowego istotną rolę odegrały opinie ekspertów ds. kosztów budowy (tzn. ‘Quantity Surveyor’). Sędzia ostro skrytykował podejście eksperta powołanego przez Foster + Partners, określając je jako „całkowicie błędne” i pozbawione „jakiegokolwiek uzasadnienia intelektualnego”. ¹ Ta krytyka pokazuje że eksperci są zobowiązani zachować niezależność, rzetelność i obiektywizm, nawet jeśli są powoływani przez jedną ze stron. W tej sprawie sąd uznał, że ekspert nie spełnił tych standardów, co wpłynęło negatywnie na ocenę jego wiarygodności i reputacji.

Brytyjskie sądy odgrywają kluczowa rolę w utrzymaniu standardów pracy ekspertów, w tym zasady niezależności i bezstronności, zachowania i roli eksperta (nie tylko w kontekście treści opinii ale również jego / jej postawy i formy współpracy z klientem i zespołem prawnym) oraz w konsekwencji kształtują reputacje ekspertów. Jeśli ekspert nie stosuje się do wytycznych proceduralnych w CPR Part 35, naraża się na ostrą krytykę ze strony sądu, szkodę dla jego / jej reputacji oraz konsekwentnie utratę zaufania ze strony klientów lub prawników.

Ale niezależność i bezstronność w opinii to nie są elementy limitujące rolę eksperta. Przeciwnie, to są cechy i zakres ekspertyzy, który oferuje dla strony. To właśnie niezależność i bezstronność w opinii eksperta pozwalają zidentyfikować mocne i słabe strony materiału dowodowego, umożliwiają realistyczną ocenę szans procesowych przez prawników, oraz zwiększają szansę na osiągnięcie ugody pomiędzy stronami. Te kwestie nie tylko pomagają minimalizować koszty i czas postępowania, ale również poprzez to ekspert wypełnia swój obowiązek wobec klienta, jak i wobec sądu.

WARTOŚĆ EKSPERTA – CZAS I KOSZT

Wspólnym celem obu stron, kiedy dochodzi do sporu, jest potrzeba szybkiego i ekonomicznego rozwiązania konfliktu. Przedłużające się postępowania generują nie tylko wysokie koszty, lecz także pogłębiają niepewność projektową i finansową uczestników sporu. W Wielkiej Brytanii efektywność postępowań jest standardem, co umożliwia zachowanie płynności inwestycji i realnie wpływa na praktykę branżową. W Polsce natomiast spory sądowe potrafią trwać wiele lat, często z minimalnym przełożeniem na bieżącą praktykę rynkową, co powoduje, że rozstrzygnięcia często nie są adekwatne względem realiów projektu bądź zmian personalnych po stronie uczestników procesu budowlanego.

Właśnie dlatego niezależna i bezstronna opinia oraz ekspert który od początku jasno przedstawia techniczną pozycję strony (zarówno jej mocne jak i słabe punkty), umożliwiają realistyczną ocenę szans procesowych, opracowanie solidnej strategii prawnej i zwiększenie szans na ugodę. To wszystko pomaga w uniknięciu kosztów wieloletniego sporu prowadzonego wokół zarzutów, które nie mają technicznego uzasadnienia.

Często spotykamy się z zapytaniem – kiedy należy takiego eksperta zaangażować? Moment zaangażowania eksperta zależy od charakteru sporu. Wczesne zaangażowanie eksperta wiąże się z dodatkowymi kosztami, ale w praktyce to właśnie udział eksperta na wczesnym etapie sporu przynosi największe długoterminowe korzyści. Przede wszystkim, wczesna analiza techniczna przez eksperta – obejmująca identyfikację kluczowych problemów technicznych, ocenę zasadności roszczeń oraz wskazanie obszarów wymagających dodatkowych dowodów – może zapobiec eskalacji sporu i umożliwić jego rozwiązanie zanim sprawa trafi do sądu lub arbitrażu, co pozwala uniknąć ogromnych kosztów i straty czasu. Dodatkowo, lepsze zrozumienie kwestii technicznych przez prawników na wczesnym etapie, dzięki współpracy z ekspertem, wpływa na trafność decyzji procesowych, wspiera formułowanie roszczeń lub obrony i zwiększa szanse na osiągnięcie ugody.

Po trzecie, współpraca i kooperacja pomiędzy ekspertami może znacząco zwiększyć efektywność całego procesu — choć w praktyce może to być utrudnione, gdy jedna ze stron nie jest skłonna do takiej współpracy. W sytuacji gdzie obie strony powołują własnych ekspertów, warto dążyć do wspólnego zrozumienia zakresu sporu (tzn. ‘narrowing the issues’), identyfikacji punktów zgody i rozbieżności (np. co do technicznych kwestii), wspólnych wizji lokalnych, uzgodnionych i przeprowadzonych w transparentny sposób, oraz wymiany raportów i stanowisk, co umożliwia konstruktywny dialog pomiędzy ekspertami. Warto podkreślić, że ekspert, który unika merytorycznej dyskusji z ekspertem strony przeciwnej lub nie odpowiada na przedstawione argumenty, bardzo szybko zostanie zdemaskowany — co może osłabić wiarygodność jego opinii i negatywnie wpłynąć na pozycję procesową strony, którą reprezentuje.

Po czwarte, skuteczność pracy eksperta zależy również od trafności jego doboru do konkretnej sprawy. Właściwy ekspert to taki, który posiada odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie w danej dziedzinie technicznej, dostęp do odpowiednich narzędzi i zasobów (np. zespołu wspierającego) i wystarczającą ilość czasu by rzetelnie przeanalizować sprawy techniczne i przygotować opinię.

Wybór eksperta, który nie tylko posiada wiedzę w swojej dziedzinie, ale także rozumie kontekst prawny i potrafi współpracować z zespołem prawnym oraz innym ekspertem, to inwestycja w jakość i efektywność procesu rozwiązywania konfliktu.

PODSUMOWANIE

Podsumowując, w kontekście sporów budowlanych nadrzędnym celem jest osiągnięcie rozstrzygnięcia w możliwie najkrótszym terminie – najlepiej jeszcze w trakcie realizacji inwestycji. Pozwala to uniknąć nie tylko wysokich kosztów, lecz także długotrwałej niepewności projektowej i finansowej.

Ekspert techniczny odgrywa kluczową rolę w analizie zagadnień budowlanych, dostarczając specjalistycznej i opartej na dowodach wiedzy. Jasno zdefiniowany zakres jego pracy umożliwia prawnikom i sądowi właściwe zrozumienie kwestii technicznych oraz ocenę zasadności roszczeń. W konsekwencji zwiększa to szanse na osiągnięcie ugody i pozwala uniknąć kosztów wieloletniego sporu prowadzonego wokół zarzutów, które nie mają technicznego uzasadnienia.

Choć ekspert jest powoływany i opłacany przez stronę, jego nadrzędnym obowiązkiem pozostaje pomoc sądowi poprzez niezależną i obiektywną opinię. Przestrzeganie regulacji CPR Part 35 zapewnia transparentność, rzetelność i eliminuje ryzyko stronniczości.

Ekspert musi zachować bezstronność nie tylko w postępowaniu sądowym, ale również na wcześniejszych etapach sporu, co bezpośrednio wpływa na jego wiarygodność. Reputacja jest jednym z najważniejszych zasobów eksperta – a jej naruszenie może prowadzić do utraty zaufania sądów, klientów i prawników.

Wczesne zaangażowanie eksperta, jego niezależna opinia oraz efektywna współpraca z prawnikami i drugim ekspertem mogą znacząco ograniczyć czas i koszty sporu. Właściwie dobrany ekspert nie tylko ocenia kwestie techniczne, ale również wspiera strategie ugodowe, zwiększając efektywność całego procesu rozwiązywania konfliktu.