Waloryzacja wynagrodzenia umów w zwłoce – zagadnienia praktyczne

Pojęcie waloryzacji wynagrodzenia od czasu rozpoczęcia pandemii COVID-19 po okres trwającej wojny w Ukrainie było już szeroko omawiane w opracowaniach branżowych w tym również na łamach Biuletynu Konsultant. Waloryzacja oznacza tutaj zmianę – najczęściej zwiększenie – wynagrodzenia wynikającą ze zmiany kosztów realizacji danego kontraktu[1]. Metody obliczenia kwoty waloryzacji są na rynku już stosunkowo dobrze rozpoznane. Zwykle opierają się one na założeniu, że:

1. nie wystąpiła zwłoka w realizacji umowy, której kwota miała być waloryzowana (albo strony umowy przyjęły takie założenie) – tj. umowa została zrealizowana bez opóźnień lub wystąpiły tylko opóźnienia niewynikające z winy wykonawcy, lub
2. wszystkie opóźnienia w realizacji kontraktu wynikały z przyczyn leżących po stronie wykonawcy, czyli pozostawał on w zwłoce, której okres nie był brany pod uwagę w waloryzacji wynagrodzenia, (waloryzacja liczona była do momentu wynikającego z pierwotnej umowy), lub
3. strony umowy zgodnie ustaliły datę (okres), do której następuje liczenie kwoty waloryzacji wynagrodzenia.

W ostatnich latach przedsiębiorcy musieli mierzyć się z wyjątkowo trudnymi wyzwaniami. Pandemia COVID-19 zakłóciła globalne łańcuchy dostaw, doprowadziła do znacznego wzrostu kosztów materiałów budowlanych, czy też do opóźnień w realizacji projektów. Wraz z wybuchem wojny w Ukrainie doszło do kolejnych poważnych zawirowań, w tym wzrostów cen surowców, paliw oraz kosztów transportu. Czynniki te wywarły znaczący wpływ na budżety projektów, wymuszając konieczność renegocjacji kontraktów oraz stosowania mechanizmów waloryzacyjnych. Z perspektywy uczestników rynku, wyzwaniem stało się precyzyjne i sprawiedliwe uwzględnienie wzrostu kosztów, także w przedłużającym się okresie realizacji. Szczególnie istotne stało się to w przypadku projektów, gdzie opóźnienia były spowodowane zarówno okolicznościami niezależnymi od wykonawcy, jak i tymi, za które był on odpowiedzialny. Temat taki nie został dotychczas podjęty w literaturze branżowej, dlatego w niniejszym artykule zostaną przedstawione trzy autorskie metody uwzględniania zwłoki w realizacji kontraktu w procesie ustalania kwoty waloryzacji wynagrodzenia.

Artykuł ten stanowi jedynie przyczynek do dyskusji na temat uwzględniania zwłoki przy obliczaniu zmiany wysokości wynagrodzenia. Nie należy odczytywać go jako skończone już kompendium wiedzy, a raczej jako pierwszy krok podjęty w temacie tej specyficznej formy waloryzacji.

Na początku przyjmijmy następujące założenia:

1. Artykuł nie dotyka aspektów prawnych i formalnych. Zakładamy, że istnieje podstawa kontraktowa i prawna waloryzacji wynagrodzenia (w tym temacie można już znaleźć obszerne publikacje).
2. Zaprezentowane metody wymagają przynajmniej podstawowej wiedzy z zakresu zarządzania projektami.
3. W celu uproszczenia metodyki pominięto aspekty analizy ryzyka, w tym rezerw, jakie powinno się uwzględnić w cenie ofertowej podlegającej waloryzacji (innymi słowy na potrzeby niniejszego artykułu założono, że zamawiający „bierze również na siebie” ryzyko możliwych do przewidzenia wzrostów kosztów realizacji). Należy jednak pamiętać, że w przypadku znakomitej większości kontraktów w rzeczywistości będzie trzeba taką analizę ryzyka przeprowadzić.
4. Autorzy nie odnosili się do problematyki występowania opóźnień równoległych (tj. zawinionych jednocześnie przez obie strony umowy) – to zagadnienie będzie wymagało dalszych analiz i rozważań.
5. Niniejsze rozważania nie dotyczą także kwestii wzrostu kosztów (np. kosztów pośrednich) wynikających z przedłużenia terminu realizacji.

Naszym zdaniem każdy zaangażowany w proces ustalania zmiany wysokości wynagrodzenia będzie mógł skorzystać z zaprezentowanych tutaj metod, zarówno sami zleceniobiorcy realizujący projekty, jak i kierownicy projektów, zleceniodawcy, prawnicy czy też sędziowie.

WYLICZENIA WZROSTU WYNAGRODZENIA METODĄ WSKAŹNIKOWĄ

Przed omówieniem metod wyliczenia waloryzacji z uwzględnieniem zwłoki oraz opóźnienia niezawinionego, koniecznym zdaje się być zdefiniowanie wybranych pojęć związanych z procesem waloryzacji, w szczególności waloryzacji wskaźnikowej.

Okres Realizacji Umowy

Jest to okres, w którym umowa jest faktycznie realizowana/ukończona. Okres ten kończy się w dacie, gdy wykonawca przestaje ponosić koszty realizacji danej umowy.

Koszty w cenach bieżących

Szacujący planowane koszty realizacji danego projektu opiera się na cenach bieżących. Są to ceny, które zostały wykorzystane przez zleceniobiorcę do wyceny danej usługi/dostawy/roboty (patrz: Rysunek 1). Pod tym pojęciem autorzy rozumieją ceny wyrobów, najmu, usług, materiałów, robocizny i inne  wykorzystywane w umowie. W zamówieniach publicznych ceny bieżące ustalane są najczęściej na datę złożenia oferty[2] lub na okres bezpośrednio poprzedzający złożenie oferty. W pozostałych przypadkach, gdzie może nie występować „termin składania ofert”, a same ceny i założenia ofertowe mogą być modyfikowane w toku negocjacji, ceny bieżące określane są względem okresu poprzedzającego podpisanie umowy przedwstępnej, protokołu z negocjacji lub też samej umowy zasadniczej.

[1] A Kawałko, H. Witczak, Zobowiązania, wyd. 2. Warszawa: C.H.Beck, 2008, s 29

[2] W warunkach kontraktowych FIDIC może to być Data Odniesienia.

Zmiana cen czynników kosztotwórczych

Ceny poszczególnych składników kosztów produkcji budowlanej, takich jak materiały, usługi podwykonawców, najem sprzętu, stawki robocizny, ale także energia, transport i inne zasoby niezbędne do realizacji robót ulegają zmianie w czasie. Faktyczna zmiana cen oparta jest na rzeczywistych danych z czasu realizacji (patrz Rysunek 2).

Budżet rezerwy

Wykorzystując analizę ryzyka można wyznaczyć budżet rezerwy. Rozumie się przez to rezerwę stanowiącą element budżetu danego projektu na ryzyko wzrostu wydatków. Mogą być wymagane również rezerwy na inne ryzyka. Na potrzeby niniejszego artykułu przyjęto model uproszczony, tj. zakładający, że wykonawca nie miał obowiązku uwzględniać w swojej ofercie budżetu rezerwy. Należy jednak pamiętać o takiej konieczności w faktycznych obliczeniach zmiany wysokości wynagrodzenia.

Kwota wskaźnikowego wzrostu kosztów

Kwotę wskaźnikowego wzrostu kosztów wylicza się przy wykorzystaniu dostępnych i wiarygodnych wskaźników zmiany cen, a w wyliczeniach uwzględnia się bądź też pomija budżet ryzyka. W praktyce wyliczane są (patrz Rysunek 3).:

• Nominalny Wskaźnikowy Wzrost Kosztów (NWWK) – czyli całkowity wzrost kosztów w okresie realizacji umowy wynikający z rzeczywistego wzrostu cen, bez uwzględnienia racjonalnych, możliwych do przewidzenia rezerw,
• Realny Wskaźnikowy Wzrost Kosztów (RWWK) – będący różnicą pomiędzy (i) Nominalnym Wskaźnikowym Wzrostem Kosztów w okresie realizacji umowy, a (ii) Budżetem Rezerwy, który dany przedsiębiorca powinien ująć w cenie ofertowej. W rzeczywistości RWWK jest spodziewaną kwotą waloryzacji wyliczoną w oparciu o faktyczne wskaźniki cenowe.

Rysunek 3 – Nominalny, a Realny Wskaźnikowy Wzrost Kosztów – założenia przyjęte w artykule

Z uwagi na przyjęte uproszczenie metodyczne – pominięcie budżetu rezerwy – opisy w niniejszym artykule będą oparte o NWWK, i to właśnie ta wartość będzie naszą spodziewaną kwotą waloryzacji, do której będziemy się odnosić.

ZWŁOKA, A OPÓŹNIENIE

Pojęcia „zwłoki” i „opóźnienia” mają różne znaczenia i konsekwencje prawne. Choć w potocznym języku często używa się ich zamiennie, istnieją między nimi istotne różnice.

Generalnie opóźnienie (obiektywne) odnosi się do sytuacji, w której wykonawca nie realizuje zadań w ustalonym terminie, bez względu na przyczynę tego opóźnienia.

Opóźnienie niezawinione wynika z przyczyn niezależnych od działania lub zaniedbania wykonawcy. Opóźnienie to może wynikać z przyczyn takich jak działanie siły wyższej, osób trzecich lub inne okoliczności, na które realizujący umowę nie miał wpływu. W takim przypadku wykonawca nie ponosi odpowiedzialności za skutki opóźnienia, o ile umowa nie stanowi inaczej.

Zwłoka (inaczej opóźnienie zawinione/kwalifikowane) w realizacji umowy występuje, gdy wykonawca nie dotrzymuje terminu realizacji zadań z przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność. Zwłoka ma miejsce wtedy, gdy wykonawca mógłby wykonać zadanie w terminie, ale tego nie zrobił z powodu zaniedbań, błędów w zarządzaniu lub innych okoliczności zależnych od niego. Pociąga ona za sobą konsekwencje, np. konieczność naprawienia szkód poniesionych przez inwestora z powodu niewywiązania się z harmonogramu.

Opóźnienia możemy podzielić ze względu na odpowiedzialność stron umowy zgodnie ze schematem podanym poniżej (Rysunek 4).

Rysunek 4 – Podział opóźnień ze względu na odpowiedzialność stron kontraktu

Źródło. Opracowanie własne na podstawie Siejda M., Standardy podziału ryzyka w zależności od strony przyczyniającej się do opóźnień, Biuletyn Konsultant (nr 59), str. 18-20

Aby wyznaczać właściwy okres opóźnienia niezawinionego należy określić wpływ czynników (okoliczności), które nie stanowiły ryzyka wykonawcy. Różnica pomiędzy terminem wyznaczonym w  analizie terminowej, a rzeczywistym terminem ukończenia robót będzie wynikała z przyczyn leżących po stronie wykonawcy (będzie więc zwłoką!) – patrz Rysunek 5.[1] Takie podejście pozwala na znaczące uproszczenie modeli analitycznych. Dzięki temu nie ma obowiązku, a wręcz zasadności, badania przyczyn zwłoki w realizacji robót, które zwykle są związane z organizacją procesu przez wykonawcę.

Rysunek 5 – Schemat prezentujący różnicę między zwłoką a opóźnieniem niezawinionym

[1] Za: Association for the Advancement of Cost Engineering International. Forensic Schedule Analysis, 29 R-03: Recommended Practice. Morgantown, WV: AACE International, 2011

UWAGA. „Okres y” opóźnienia wyznaczonego w analizie terminowej nie musi być równy „okresowi x” trwania okoliczności. Wpływ zdarzenia na opóźnienie zależy głównie, ale nie wyłącznie, od relacji (inaczej – powiązań) pomiędzy poszczególnymi działaniami. Pozostałe czynniki, takie jak uwarunkowania lokalne czy umowne, również powinny być brane pod uwagę przy wyznaczaniu okresu opóźnienia.

Źródło. Opracowanie własne na podstawie Association for the Advancement of Cost Engineering International. Forensic Schedule Analysis, 29 R-03: Recommended Practice. Morgantown, WV: AACE International, 2011

ANALIZY TERMINOWE (zarys)

Jakkolwiek znajomość szerokiej problematyki analiz terminowych jest warunkiem koniecznym do wyznaczenia należnej waloryzacji w przypadku umowy w zwłoce i nie jest celem niniejszego tekstu zgłębianie tej problematyki, Autorzy w kilku akapitach przedstawią wybrane metody, tak aby wprowadzić czytelnika do dalszych rozważań.

W literaturze fachowej opisano wiele metod wyznaczania wpływu przeszkód na termin realizacji umowy. Jednym z najpopularniejszych w kraju standardów w tym zakresie zdaje się być „

Oznacza to, że jakiekolwiek wydłużenie okresu realizacji czynności leżącej na tej ścieżce będzie powodowało opóźnienie w realizacji całego projektu.

Przy wyborze metody analizy terminowej można kierować się następującymi kryteriami:

(i) kryterium dostępności informacji o przebiegu realizacji kontraktu:

(a) harmonogramu bazowego (to jest harmonogramu opracowanego bezpośrednio przed albo bezpośrednio po podpisaniu Umowy),

(b) aktualizacji harmonogramu opracowanego w toku realizacji Umowy,

(c) harmonogramu powykonawczego.

(ii) kryterium najlepszego odzwierciedlenia rzeczywistego wpływu okoliczności (przeszkód) na termin realizacji robót.

Jakkolwiek w literaturze fachowej można znaleźć dużą różnorodność metod, to najczęściej wskazuje się na metody wymienione poniżej – Rysunek 6.

Rysunek 6 – Rodzaje analiz terminowych w podziale na retrospektywne i prospektywne

Źródło. Opracowanie własne

Tabela 1 prezentuje porównanie wybranych metod analiz terminowych (harmonogramów)  pod względem dokumentacji niezbędnej do przeprowadzenia analizy.

Tabela 1 – Metody analiz terminowych a wymagana dokumentacja

Źródło. Opracowanie własne na podstawie Association for the Advancement of Cost Engineering International. Forensic Schedule Analysis, 29 R-03: Recommended Practice. Morgantown, WV: AACE International, 2011

Analizy retrospektywne

As-planned vs as-build – Analiza porównawcza harmonogramu bazowego i harmonogramu powykonawczego

W metodzie tej dokonuje się porównania planu wykonawcy z faktyczną realizacją kontraktu. Na tak zestawione harmonogramy nanosi się przeszkody w realizacji robót oraz przeprowadza analizę, czy te przeszkody wpłynęły na termin realizacji robót oraz jak duży był ten wpływ.

Collapsed as-build – Analiza metodą zwijanego harmonogramu powykonawczego.

Jest to metoda polegająca na analizie faktycznego przebiegu realizacji robót wraz ze wskazaniem jak przeszkody/zdarzenia wpływały na termin realizacji. Redukuje się okresy realizacji poszczególnych czynności/robót o okresy przeszkód. W wyniku takiej analizy wyznaczamy najwcześniejszą możliwą datę ukończenia robót. Metoda ta wymaga informacji o rzeczywistych terminach realizacji poszczególnych robót.

Impacted as-planned – Analiza wpływu na harmonogram bazowy.

Metoda ta polega na naniesieniu przeszkód na harmonogram bazowy opracowany na początku realizacji kontraktu. Metoda ta jest krytykowana ze względu na jej teoretyczny charakter, tj. nieuwzględnienie zmian w kolejności i okresach prowadzonych robót. Ta metoda może być zastosowana jedynie w sytuacji, kiedy brak jest informacji o faktycznym przebiegu realizacji kontraktu lub na bardzo wstępnym etapie realizacji umowy. Jej niewątpliwą zaletą jest prostota i łatwość jej przeprowadzenia.

Time impact analysis – Analiza wpływu na czas

Analiza ta polega na określeniu o jaki okres wydłużyła się realizacja robót w stosunku do zakładanego czasu z uwzględnieniem rzeczywistego postępu prac. Jest to metoda, która w połączeniu z analizą okresów^[1] daje najlepsze rezultaty, tj. najlepiej odzwierciedla rzeczywisty przebieg realizacji robót. Jest to metoda należąca do grupy analiz równoległych (ang. contemporaneous).  Zwykle powinna być przeprowadza w toku realizacji danego projektu.

OPÓŹNIENIA A KWESTIA WALORYZACJI

W przypadku opóźnienia, które nie jest zawinione przez wykonawcę, może on żądać waloryzacji wynagrodzenia również za okres realizacji umowy przedłużonej – patrz Rysunek 7.

Rysunek 7 – Opóźnienie niezawinione a waloryzacja wynagrodzenia

^[1] “Analiza okresów” to tłumaczenie z angielskiego zwrotu “window analisys”, która to metoda jest preferowaną w praktyce, ze względu na fakt, że najlepiej odzwierciedla stan faktyczny.

Źródło. Opracowanie własne

Jeżeli wystąpiła zwłoka po stronie wykonawcy, możliwość waloryzacji wynagrodzenia za ten okres jest zazwyczaj ograniczona albo w ogóle wykluczona. W takich przypadkach inwestor odmówi podwyższenia wynagrodzenia za wspomniany okres, prawdopodobnie naliczając również kary umowne. Powyższą sytuację prezentuje Rysunek 8.

Rysunek 8 – Zwłoka a waloryzacja wynagrodzenia

Źródło. Opracowanie własne

Jak jednak postąpić w sytuacji, gdy przedłużony okres realizacji umowy, za który wnioskowana jest waloryzacja wynagrodzenia, składa się zarówno z opóźnień zawinionych, jak i niezależnych od wykonawcy (patrz: Rysunek 9)? W takiej sytuacji waloryzacja wynagrodzenia dla pierwotnego terminu realizacji umowy należałaby się bezspornie (w uproszczeniu, nie biorąc pod uwagę innych czynników). Jednak waloryzacja za pozostały okres nie jest już tak oczywista.

Rysunek 9 – Częściowa zwłoka a waloryzacja wynagrodzenia

Źródło. Opracowanie własne

Wyzwania, jakie stoją przed sporządzającym kalkulację waloryzacji dla takiego „spornego” okresu są co najmniej następujące:

• rozróżnienie, które opóźnienia są zawinione przez wykonawcę (zwłoka), a które wynikają z przyczyn niezależnych,
• dostęp do odpowiedniej dokumentacji przebiegu prac,
• analiza sytuacji, w których występują opóźnienia równoległe, komplikujące ustalenie odpowiedzialności za zwłokę,
• ustalenie, czy w trakcie realizacji kontraktu zaszły zmiany (np. aneksy do umowy, zmiany zakresu prac), które mogłyby wpłynąć na harmonogram i skutkować opóźnieniami.

METODY WYLICZENIA WALORYZACJI UWZGLĘDNIAJĄCE CZĘŚCIOWĄ ZWŁOKĘ W REALIZACJI UMOWY

Autorzy opracowali i przetestowali trzy metody obliczeniowe:

1. metodę waloryzacji z pominięciem zwłoki,
2. metodę waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu (przy wykorzystaniu harmonogramu płatności uwzględniającego niezawinione opóźnienie),
3. metodę proporcjonalności Zejera.

W dalszej części tekstu Autorzy przedstawią ich koncepcje oraz wyzwania i ograniczenia każdej z nich.

Przystępując do wyliczeń waloryzacji wynagrodzenia uwzględniającego częściową zwłokę korzystający winni mieć wiedzę o: (i) opóźnieniu, (ii) zwłoce wykonawcy w realizacji danej umowy. Istotnym jest również posiadanie praktycznej znajomości metody ustalenia wzrostu wynagrodzenia (waloryzacji), na przykład z zastosowaniem wspomnianych „7 zasad”.

W dalszej części tekstu Autorzy naszkicują koncepcje poszczególnych metod, których zastosowanie będzie zależało od konkretnego przypadku. Czynnikami decydującymi o doborze metody będą m.in. (i) cel analizy, (ii) dostępne informacje czy też (iii) uzgodnienia pomiędzy stronami.

Metoda 1. Metoda waloryzacji z pominięciem zwłoki (patrz: Rysunek 10)

Metoda waloryzacji z pominięciem zwłoki polega na wskaźnikowym wyliczeniu waloryzacji w okresie od rozpoczęcia umowy do zakończenia okresu opóźnienia niezawinionego. W tej metodzie przyjmuje się, że zwłoka to końcowy fragment realizacji umowy. W metodzie tej do obliczeń przyjmujemy rzeczywiste przepływy pieniężne.

Rozważamy sytuację, w której wykonawca zrealizował umowę z opóźnieniem. Okres od rozpoczęcia do faktycznego zakończenia definiujemy jako Okres Realizacji Umowy (ORU). Dla ułatwienia rozważań wprowadzimy kolejne definicje: (i) Pierwotny Okres Realizacji Umowy (PORU), czyli okres, który był ustalony pomiędzy stronami w umowie oraz (ii) Przedłużony Okres Realizacji Umowy (PrORU), równy całkowitemu opóźnieniu. Relację pomiędzy nimi odzwierciedla proste równanie.

ORU = PORU + PrORU

Przyjmijmy dalej w uproszczeniu, że zwłoką będzie tutaj okres, za jaki zleceniodawca nie podpisze aneksu terminowego do danej umowy. Ustalenie Zwłoki będzie przy tym prawdopodobnie wymagało zastosowania jednej z wymienionych wcześniej metod analiz terminowych, bądź też będzie ona już ustalona przez strony kontraktu.

Obliczmy kolejno wskaźnikowy wzrost kosztów realizacji projektu w Okresie Należnej Waloryzacji (ONW), czyli Okresie Realizacji Umowy (ORU) pomniejszonym o ustaloną wcześniej Zwłokę:

ONW = ORU – Zwłoka

Wykorzystując odpowiednie wskaźniki zmian cen w Okresie Należnej Waloryzacji możemy prosto wyliczyć wskaźnikowy wzrost kosztów W_ONW  i w konsekwencji równie kwotę waloryzacji wynagrodzenia:

Kwota waloryzacji wynagrodzenia = W_ONW

Warto w tym miejscu przypomnieć o konieczności uwzględnienia kwoty rezerwy na możliwe do przewidzenia ryzyka kontraktowe, którą w tym tekście pominęliśmy dla uproszczenia modelu.  Ideowo Metodę waloryzacji bez zwłoki prezentuje Rysunek 10.

Rysunek 10. Metoda waloryzacji z pominięciem zwłoki – ustalenie kwoty waloryzacji wynagrodzenia.

Źródło. Opracowanie własne

Niewątpliwą zaletą tej metody jest to, że można z niej skorzystać również wówczas, kiedy umowa nie jest jeszcze ukończona. Koniecznym i wystarczającym jest określenie okresu opóźnienia niezawinionego. Za wadę Metody waloryzacji z pominięciem zwłoki, w szczególności z punktu widzenia wykonawcy[1], należy uznać, pominięcie waloryzacji w okresie, kiedy wskaźniki waloryzacyjne osiągają największą wartość. W ocenie Autorów, największą zaletą Metody waloryzacji z pominięciem zwłoki jest prostota oraz możliwość bezpiecznej[2] aktualizacji wyliczeń kwoty waloryzacji w przypadku wydłużenia opóźnienia niezawinionego w Przedłużonym Okresie Realizacji Umowy.

Metoda 2. Metoda waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu (patrz: Rysunek 12)

Metoda waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu polega na wyliczeniu kwoty wzrostu kosztu realizacji umowy/wynagrodzenia dla harmonogramu płatności bądź kosztów przy założeniu, że umowa zastałaby zakończona w okresie niezawinionego opóźnienia. W tej metodzie podstawowym zadaniem i jednocześnie wyzwaniem jest ustalenie jak wyglądałby harmonogram płatności, bądź harmonogram kosztów, gdyby wykonawca nie pozostawał w zwłoce.

Widzimy, że Metoda waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu dopuszcza odstępstwo od Zasady 5[3], tj. Zasady uwzględniania rzeczywistego przebiegu realizacji umowy. Takie odstępstwo ma na celu redukcję znaczenia pominięcia waloryzacji w okresie, w którym wskaźniki waloryzacyjne osiągają najwyższe wyniki, jak to ma miejsce w Metodzie 1.

Przy zastosowaniu Metody waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu napotykamy szereg wyzwań analitycznych, których pokonanie wymaga znajomości (i) zagadnień technicznych i technologicznych prac objętych umową, (ii) planistycznych, jak również (iii) finansowych. Dlatego też Autorzy przedstawili poniżej zarys metodyki, którą można zastosować wyliczając waloryzację Metodą waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu.

Wyliczenia należy rozpocząć od określenia teoretycznego wpływu zdarzeń zakłócających realizację na możliwość ukończenia projektu w terminie, dzięki czemu, możliwe będzie określenie Najpóźniejszej Daty Realizacji Kontraktu (czyli takiej daty ukończenia projektu, która uwzględniałaby wszelkie przeszkody powodujące ryzyka, za które wykonawca nie mógł ponosić odpowiedzialności). W odróżnieniu od większości analiz terminowych, na potrzeby Metody waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu, harmonogram robót pokazujący wpływ zdarzeń na termin realizacji winien obrazować wszystkie roboty objęte umową, a nie jedynie te, które mają wpływ na termin ukończenia umowy[4]. Jednocześnie należy oczekiwać, że harmonogram ten uwzględni ewentualne zmiany w kolejności/technologii/czasie trwania robót. Taki warunek sprawia, że zastosowanie metody wpływu na harmonogram bazowy będzie ograniczone do wyjątkowych przypadków.

Rysunek 11 – Metodyka ustalenia teoretycznego wpływu zmaterializowanych czynników ryzyka na harmonogram bazowy.

[1] Szczególnie w przypadku stałych wzrostów cen w końcowym okresie realizacji umowy.

[2] Pod pojęciem „bezpiecznej aktualizacji” w tym przypadku rozumiemy, nie powodującej konieczności zwrotu pieniędzy przez wykonawcę zamawiającemu.

[3] Patrz: Zejer P., Szymański P., Pikos M., Waloszek W., 7 Zasad efektywnego roszczenia waloryzacyjnego, Vademecum Waloryzacji, Ośrodek Wdrożeń Ekonomiczno-Organizacyjnych Budownictwa „PROMOCJA”, Wydanie 1, Warszawa 2024, str. 54-69

[4] np. leżące na ścieżce krytycznej.

Źródło. Opracowanie własne

Wyznaczenie Najpóźniejszej Daty Realizacji Kontraktu pozwala więc ustalić, o ile zostałby teoretycznie wydłużony termin realizacji umowy po wystąpieniu czynników powodujących ryzyka, za które odpowiedzialności z całą pewnością nie ponosił realizujący projekt.

Obliczając czas pomiędzy wspomnianą Najpóźniejszą Datą Realizacji Kontraktu (NDRK), a pierwotnym terminem realizacji umowy określimy tym samym Teoretyczny Przedłużony Okres Realizacji Umowy (TPrORU):

TPrORU = NDRK – pierwotny termin realizacji umowy

Wydłużając go o Pierwotny Okres Realizacji Umowy otrzymujemy okres nazwany, podobnie jak w Metodzie 1, Okresem Należnej Waloryzacji (ONW):

ONW = PORU + TPrORU

Kolejną czynnością, podobnie jak w poprzedniej metodzie, będzie obliczenie wskaźnikowego wzrostu kosztów realizacji projektu w ONW. We wspomnianym okresie koszty wzrosłyby łącznie o W_ONW. Znając wskaźnikowy wzrost kosztów w ONW jesteśmy już w stanie określić kwotę waloryzacji:

Kwota waloryzacji wynagrodzenia = W_ONW

Ponownie warto w tym miejscu przypomnieć o konieczności uwzględnienia kwoty rezerwy na możliwe do przewidzenia ryzyka kontraktowe, którą w tym tekście pominęliśmy dla uproszczenia modelu.

Ideowo Metodę waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu prezentuje Rysunek 12.

Rysunek 12 Ustalenie kwoty waloryzacji wynagrodzenia – Metoda waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu.

Źródło. Opracowanie własne

Ostatecznie, znając: (i) ryzyka, za które wykonawca nie ponosił odpowiedzialności, oraz (ii) harmonogram rzeczowo-finansowy uwzględniający teoretyczny okres realizacji z uwzględnionymi ryzykami po stronie zamawiającego, możemy określić wskaźnikowy rzeczywisty wzrost kosztów tożsamy z wysokością waloryzacji wynagrodzenia (przyjmując założenia i uproszczenia jak na wstępie).

Metoda waloryzacji w niezawinionym opóźnieniu w porównaniu z Metodą waloryzacji z pominięciem zwłoki, wymaga więcej prac analitycznych przy wyznaczaniu harmonogramu robót w Okresie Należnej Waloryzacji, które mogą wykraczać poza wymagania analiz terminowych. Może to być postrzegane jako jej wada. Podobnie można postrzegać jako wadę to, że wynagrodzenie wykonawcy jest waloryzowane w całości, lecz niewątpliwie w przypadku dużej zwłoki wykonawcy, wskaźniki waloryzacyjne wykorzystane do obliczeń będą niższe niż rzeczywiste, co redukuje wpływ tej wady.

Metoda 3. Waloryzacja Metodą proporcjonalności Zejera (patrz: Rysunek 14)

Metoda proporcjonalności Zejera polega na wyliczeniu wzrostu kosztu realizacji, który składa się z dwóch części: (i) pełnej waloryzacji w Okresie Pierwotnym Realizacji Umowy oraz (ii) waloryzacji w Przedłużonym Okresie Realizacji Umowy w proporcji odpowiadającej niezawinionemu opóźnieniu.

W Metodzie 1 i 2, zakłada się scenariusz obliczeniowy, w którym zwłoka występuje na końcu Przedłużonego Okresu Realizacji Umowy. Zwykle jednak jest trudno ustalić, czy czynniki zawinione przez wykonawcę czynniki powstania zwłoki wystąpiły w konkretnym miejscu na osi czasu, a z nimi powinna być kojarzona redukcja kwoty waloryzacji. Różne przyczyny zwłoki w realizacji umów mogą nakładać się na siebie, powodując np. opóźnienia równoległe. Trudnością może być również określenie daty ich rozpoczęcia i zakończenia. Ustalenie w takich przypadkach konkretnego, bezspornego początku i końca przyczyny zwłoki na osi czasu jest często niewykonalne.

Jak możemy zauważyć na poniższym rysunku to, czy zwłoka występuje na końcu realizacji, czy np. na początku z punktu widzenia wyliczenia kwoty waloryzacji wynagrodzenia ma znaczenie dla jej wyniku. W uproszczeniu przyjmijmy, że kwota waloryzacji jest polem pod wykresem zmiany kosztów. W przypadku stale rosnących cen na rynku (patrz: Rysunek 13, prosta oznaczona jako [1]) – od początku umowy do faktycznego końca realizacji umowy – założenie niewaloryzowania ostatniego okresu jest scenariuszem skrajnie niekorzystnym dla wykonawcy (odejmuje się pole pod wykresem o największej powierzchni). W takim przypadku w końcowym okresie występują najwyższe wzrosty kosztów. I odwrotnie – w przypadku potencjalnych spadków cen w końcowym okresie realizacji (patrz: Rysunek 13, prosta oznaczona jako [2]), analiza uwzględniająca zwłokę na końcu Okresu Realizacji Umowy może niesprawiedliwie wskazywać na wypłatę przez inwestora większej kwoty waloryzacji, niż wynikałoby to z obiektywnych przesłanek.

Rysunek 13 – Wpływ uwzględnienia zwłoki na końcu osi czasu realizacji umowy na wysokość waloryzacjib

Źródło. Opracowanie własne

Z tego powodu opracowano trzeci model obliczeniowy wykorzystujący współczynnik proporcjonalności. W modelu tym to, czy zwłoka wystąpiła na początku, w środku czy na końcu Przedłużonego Okresu Realizacji Umowy (PrORU) nie ma znaczenia, tj. nie ma wpływu na wynik obliczeń. W metodzie proporcjonalności istotna jest relacja pomiędzy zwłoką, a opóźnieniem, liczona jako stosunek liczby dni okresu opóźnienia niezawinionego do liczby dni całego okresu opóźnienia.

Uwaga metodyczna. W Metodzie współczynnika proporcjonalności Zejera, należy zachować Zasadę 5 efektywnego roszczenia waloryzacyjnego, tj. Zasadę uwzględnienia rzeczywistego przebiegu umowy[1], co oznacza, że do wyliczenia kwoty waloryzacji przyjmujemy rzeczywiste przepływy pieniężne. W tym przypadku zalecanym jest wykorzystanie informacji o datach ponoszonych kosztów, a nie płatności.

W metodzie tej kwota wzrostu wynagrodzenia wykonawcy będzie równa sumie: (i) kwoty waloryzacji wynagrodzenia w Okresie Pierwotnym Realizacji Umowy oraz (ii) kwoty waloryzacji w Przedłużonym Okresie Realizacji Umowy w proporcji odpowiadającej niezawinionemu opóźnieniu.

W tym przypadku potrzebne są 3 informacje:

1. kwota wzrostu kosztów w Pierwotnym Okresie Realizacji Umowy (PORU),
2. kwota wzrostu kosztów w Okresie Realizacji Umowy (ORU),
3. liczba dni zwłoki i opóźnienia niezawinionego przez wykonawcę.

W pierwszej kolejności liczymy zmianę kosztów (W₁) w Pierwotnym Okresie Realizacji Umowy. Następnie zmianę kosztów ustalamy dla całego Okresu Realizacji Umowy (W_C). Znając Przedłużony Okres Realizacji Umowy i długość opóźnienia niezawinionego (lub też zwłoki) możemy wyliczyć współczynnik Z:

Rysunek 14 Ustalenie kwoty waloryzacji wynagrodzenia – Metoda proporcjonalności Zejera

[1] Patrz: Zejer P., Szymański P., Pikos M., Waloszek W., 7 Zasad efektywnego roszczenia waloryzacyjnego, Vademecum Waloryzacji, Ośrodek Wdrożeń Ekonomiczno-Organizacyjnych Budownictwa „PROMOCJA”, Wydanie 1, Warszawa 2024, str. 54-69

Źródło. Opracowanie własne

Ostatecznie wskaźnikowy wzrost kosztów (kwota waloryzacji) będzie równy sumie wzrostu kosztów w PORU oraz iloczynowi wzrostu kosztów w PrORU i współczynnika proporcjonalności Z:

Kwota waloryzacji wynagrodzenia = W_ONW =  W₁ + Z(W_C – W₁)

Waloryzacja w tym przypadku zależna jest więc od: (i) kwoty wzrostu kosztów w Pierwotnym Okresie Realizacji Umowy, (ii) całkowitej kwoty wzrostu kosztów w całym Okresie Realizacji Umowy oraz od (iii) stosunku okresu (np. liczby miesięcy/dni/kwartałów) opóźnienia niezawinionego przez wykonawcę do całkowitego (obiektywnego) opóźnienia projektu.

Trzeci zaprezentowany model waloryzacji, zdaniem Autorów, odpowiada na wyzwania, w których strony umowy nie potrafią obiektywnie ustalić tego, gdzie konkretnie na osi czasu wystąpiła zwłoka w realizacji umowy. Metoda, ta z jednej strony, możliwie najlepiej „uśrednia” otrzymywane wyniki, z drugiej jednak nie faworyzuje żadnej ze stron kontraktu.

Uwaga końcowa. Praktyczne zastosowanie metod waloryzacji umów pozostających w zwłoce z Zasada 1[1]. Zasada poszukiwania rzeczywistego kosztu.

Uważny czytelnik, szczególnie znający w praktyce „7 Zasad efektywnego roszczenia waloryzacyjnego” zapewne zwróci uwagę, że chcąc dochować Zasady 1. tj. Zasady poszukiwania rzeczywistego kosztu, koniecznym staje się znalezienie relacji pomiędzy waloryzacją umowy w zwłoce i całkowitymi kosztami realizacji. Najprostszym rozwiązaniem tego zagadnienia będzie pomnożenie kwoty waloryzacji w Okresie Realizacji Umowy  o wskaźnik redukcyjny. Wskaźnik ten będzie ilorazem: (i) kwoty waloryzacji wyliczonej wskaźnikowo przy zastosowaniu jednej z opisanych metod oraz (ii) waloryzacji wskaźnikowej w całym Okresie Realizacji Umowy[2]. Wskaźnik ten winien, w każdym przypadku, być mniejszy od jedności. Zagadnienie to, jak również pochodne, będą przedmiotem dalszych publikacji zespołu.

PODSUMOWANIE

Niniejszy artykuł stanowi próbę rozwiązania jednego z wyzwań, z jakimi mierzą się uczestnicy rynku, tj. jak sprawiedliwie i obiektywnie uwzględnić zwłokę wykonawców przedsięwzięć (różnego typu) w procesie waloryzacji wynagrodzenia. W kontekście ostatnich zmian wpływających na rynek (COVID-19, wojna w Ukrainie) umiejętność precyzyjnego ustalania kwoty waloryzacji stała się jednym z ważniejszych procesów przy uwzględnianiu roszczeń wykonawców. Autorzy proponują trzy metody obliczania kwoty waloryzacji z uwzględnieniem zwłoki. Każda z tych metod – (1) waloryzacja z pominięciem zwłoki, (2) waloryzacja w niezawinionym opóźnieniu oraz (3) metoda proporcjonalności Zejera – stanowi praktyczne narzędzie wspomagające podejmowanie decyzji przez inwestorów, wykonawców, czy np. inżynierów kontraktu. Autorzy, niniejszym artykułem, mają nadzieję rozpocząć publiczną dyskusję na temat wpływu zwłoki w procesie waloryzacji. Proponowane metody są uniwersalne i dostosowane są do zróżnicowanych typów umów.  Korzystające z nich osoby powinny dokonać wyboru właściwej metody, zważając na takie czynniki jak dostępność informacji czy sprawiedliwe uwzględnienie opóźnień obu stron kontraktu.

[1] ibidem

[2] Wskaźnik ten będzie miał wartość mniejszą niż jeden. Koniecznym jest wykorzystywanie tych samych wskaźników i koszyka waloryzacyjnego w wyliczeniach wskaźnika.