Angielskie ustawowe rozjemstwo: rozwiązywanie sporów budowlanych na szybko i na brudno

Jedną z charakterystycznych cech rozwiązywania sporów w Anglii jest popularność alternatywnych metod rozwiązywania sporów (ADR, ang.  Alternative Dispute Resolution). Od tak zwanych reform Woolfa z lat 90., angielski Kodeks Postępowania Cywilnego aktywnie promuje ADR.[1] W 2023 roku podejście to zaowocowało wyrokiem w sprawie James Churchill przeciwko Merthyr Tydfil County Borough Council, w którym Sąd Apelacyjny stwierdził, że sądy mogą zawiesić postępowanie, aby skierować strony do procedury ADR, jeśli okoliczności temu sprzyjają.[2] Ponadto, rząd brytyjski zapowiedział wprowadzenie obowiązkowej mediacji dla większości sporów cywilnych o wartości do £10,000.[3]

Nacisk na ADR w Wielkiej Brytanii nie ominął także sporów budowlanych, wprowadzono unikatowy system rozstrzygania sporów budowlanych, znany jako ustawowe rozjemstwo (ang. statutory adjudication – dalej w treści stosowna jest nazwa angielska). Ten wyjątkowy dla sektora budowlanego mechanizm został wprowadzony na mocy Ustawy Budowlanej z 1996 roku.[4] Odgrywa on kluczową rolę w szybkim rozwiązywaniu sporów budowlanych, co wyróżnia go na tle wielu innych systemów prawnych, w tym polskiego.

Geneza

Przed wprowadzeniem statutory adjudication, spory budowlane w Wielkiej Brytanii często rozstrzygano w sądach lub na drodze arbitrażu. Te tradycyjne formy były jednak czasochłonne, kosztowne i mogły powodować poważne opóźnienia w realizacji robót. Małe i średnie przedsiębiorstwa budowlane mogły w efekcie popadać w trudności finansowe z powodu przeciągających się sporów dotyczących płatności lub innych kwestii kontraktowych.

Problem niewypłacalności firm budowlanych w Anglii osiągnąły punkt krytyczny w latach 90., prowadząc do rekordowej liczby upadłości. Sytuację bardzo dobrze zdiagnozował i opisał Sir Adjudication zostało uznane jako metoda rozwiązywania sporów ‘na szybko i na brudno’ z powodu kompromisu – poświęcenia jakości decyzji na rzecz szybkości rozwiązywania sporu.[6]

Zakres obowiązywania

Statutory adjudication

Procedura

Procedura adjudication jest prosta i szybka. W przeciwieństwie do skomplikowanych i formalnych procesów sądowych, adjudication ma być mechanizmem elastycznym. Zasadniczo, procedura przebiega w następujących etapach:

1.      Zgłoszenie sporu (notice of adjudication)

Proces rozpoczyna się od formalnego zgłoszenia sporu, czyli tzw. notice of adjudication. Strona inicjująca postępowanie musi w tym dokumencie jasno określić przedmiot sporu, strony zaangażowane w postępowanie, a także przedstawić krótki opis roszczeń. Dokument ten nie musi być szczegółowy, ale powinien jasno wskazywać, o co toczy się spór. Zgłoszenie musi zostać przesłane zarówno drugiej stronie sporu, jak i potencjalnemu rozjemcy lub organizacji, która zajmie się jego wyborem.

2.      Wybór rozjemcy

Kolejnym krokiem jest wybór rozjemcy. Strony mogą wspólnie ustalić, kto będzie pełnił tę funkcję, jednak w praktyce umowy częściej zawierają klauzule wskazujące instytucje, które powołają rozjemcę w imieniu stron. Popularnymi instytucjami są m.in. Royal Institution of Chartered Surveyors (RICS) lub Chartered Institute of Arbitrators (CIArb).

Rozjemca to zazwyczaj niezależny ekspert branżowy, posiadający wiedzę i doświadczenie w zakresie budownictwa lub prawa budowlanego. Warto podkreślić, że w Wielkiej Brytanii rozjemcy są często specjalistami technicznymi – inżynierami, architektami czy kosztorysantami – co pozwala im lepiej zrozumieć techniczną specyfikę sporu budowlanego niż w przypadku sędziów.

3.      Przekazanie dokumentów i stanowisk

Po wyznaczeniu rozjemcy, powód musi w ciągu 7 dni przedstawić szczegółowe uzasadnienie swojego roszczenia w tzw. referral notice. Dokument ten zawiera wszystkie szczegóły sprawy, w tym dowody, świadectwa płatności, rysunki techniczne, umowy czy inne istotne materiały, które mogą pomóc rozjemcy w rozstrzygnięciu sporu. Pozwany ma z kolei prawo do złożenia odpowiedzi (tzw. response) na roszczenie, zazwyczaj w ciągu 14 dni od jego otrzymania.

4.      Postępowanie przed rozjemcą

Rozjemca podejmuje decyzje na podstawie dostępnych dowodów i argumentów. Nie jest on zobowiązany do stosowania wszystkich zasad dowodowych obowiązujących w sądach, co pozwala mu na bardziej pragmatyczne podejście do rozstrzygania sporu.

5.      Decyzja

Możliwe, że największą zaletą systemu statutory adudication jest to, że rozjemca musi wydać decyzję w ciągu 28 dni od momentu otrzymania roszczenia (referral notice). Ten termin może zostać przedłużony o 14 dni za zgodą powoda lub dłużej, ale wtedy tylko za zgodą obu stron. Decyzja rozjemcy jest tymczasowo wiążąca i musi być przestrzegana przez obie strony natychmiast po jej wydaniu.

6.      Wykonanie decyzji i dalsze postępowanie

Decyzja rozjemcy jest natychmiast wykonalna, co oznacza, że strony muszą się do niej dostosować. W praktyce oznacza to, że jeżeli rozjemca uzna, że jedna ze stron powinna zapłacić określoną kwotę, ta musi to zrobić natychmiast. Strona, która nie wywiązuje się z decyzji, ryzykuje, że druga strona zwróci się do sądu o jej wykonanie, a sądy brytyjskie z reguły z dużą ostrożnością podchodzą do uchylania decyzji rozjemców, chyba że istnieją wyraźne błędy proceduralne lub poważne naruszenia zasad sprawiedliwości. Te są rzadkością.[9]

Co ważne, decyzje rozjemcy mają charakter tymczasowy i mogą zostać zaskarżone. Oznacza to, że strony mogą złożyć pozew do sądu lub wnieść sprawę do arbitrażu, jeśli nie zgadzają się z decyzją. Niemniej jednak, dopóki sąd lub trybunał arbitrażowy nie uchyli decyzji, pozostaje ona w mocy i musi być przestrzegana. Sądy brytyjskie nazwały ten mechanizm ‘pay now, argue later’ – ‘płać teraz, kłóć się później’.

Ocena statutory adjudication

King’s College London przeprowadziło kompleksowy projekt, który empirycznie omówił system statutory adjudication.[10] Opublikowane raporty wykazały, że ilość spraw, które wpłynęły do instytucji powołujących rozjemców osiągnęło rekordowy poziom powyżej 2,000 spraw rocznie. Ponadto, strony rzadko zaskarżają decyzję rozjemcy w sądach lub w arbitrażu, a brytyjskie sądy rzadko je uchylają na podstawie braku jurysdykcji lub poważnych błędów proceduralnych. Wnioskiem może zatem być to, że statutory adjudication sprawdza się jako metoda sprawnego rozwiązywania sporów budowlanych w celu uniknięcia opóźnień.

Statutory adjudication posiada zatem wiele zalet, z punktu widzenia interesów stron zaangażowanych w projekty budowlane:

1. Szybkość: najważniejszą zaletą adjudication jest krótki czas rozstrzygnięcia. W porównaniu do sądu czy arbitrażu, gdzie sprawy mogą trwać miesiącami, a nawet latami, adjudication pozwala uzyskać wiążącą decyzję w ciągu kilku tygodni. Raporty King’s College London wykazały, że znaczna większość postępowań kończy się w ciągu 42 dni od daty referral notice.
2. Koszty: adjudication jest tańsze niż sądowe postępowanie cywilne czy arbitraż. Choć strony mogą korzystać z pomocy pełnomocników, wielu decyduje się na przedstawienie sprawy osobiście lub za pomocą jedynie specjalistów z branży budowlanej.
3. Uniknięcie opóźnień w projekcie: dzięki tymczasowej ale wiążącej decyzji, strony mogą kontynuować realizację umowy, co jest kluczowe dla utrzymania płynności finansowej stron i uniknięcia poważniejszych opóźnień projektu. Statutory adjudication jest zatem bardzo atrakcyjny z perspektywy podwykonawców, szczególnie małych i średnich przedsiębiorstw, dla których priorytetem jest płynność finansowa.
4. Ekspercka wiedza: rozjemcy są często specjalistami w branży budowlanej, co oznacza, że mają dogłębną wiedzę na temat specyfiki tego sektora, umów i praktyk. Wielu jest też prawnikami a instytucje powołujące rozjemców biorą specyfikację sprawy w wyznaczeniu właściwej osoby do pełnienia tej funkcji.

Raporty King’s College London wskazały też potencjalne wady systemu statutory adjudication z praktycznego punktu widzenia:

1. Jakość decyzji: główny zarzut dotyczy jakości samych decyzji rozjemców i ilości błędów w nich zawartych, które mogą być konsekwencją ograniczonego czasu lub braku wiedzy prawniczej samych rozjemców. W połączeniu z ograniczoną kontrolą sądową, konsekwencją statutory adjudication może być to, że strony zostają zobowiązane do wykonania decyzji, która jest błędna.

1. Tymczasowy charakter wyroków: choć wyrok rozjemcy jest wiążący, jego tymczasowy charakter może prowadzić do sytuacji, w której strony kwestionują decyzję w późniejszych postępowaniach. To z kolei może prowadzić do dodatkowych kosztów i czasu poświęconego na rozstrzyganie sporu. Raport King’s College London sugeruje jednak, że strony rzadko kwestionują decyzje rozjemców w dalszych postępowaniach.

3. Percepcja stronniczości rozjemców: raporty wykazały, że niepokojąca ilość użytkowników statutory adjudication (ok. 40%) podejrzewało, że napotkali rozjemcę w swojej karierze, który był stronniczy. Choć jest to oczywiście subiektywna opinia, może ona być objawem względnie niskiego zaufania do całego systemu. Może to także wynikać z tego, że rozjemcy nie są zobowiązani do przestrzegania konkretnych wytycznych dotyczących konfliktów interesu, jak ma to miejsce w arbitrażu.

1. Brak szczegółowego postępowania dowodowego: statutory adjudication jest szybkim procesem, co oznacza, że czas na przedstawienie dowodów jest ograniczony. W efekcie strony mogą nie mieć możliwości dokładnego przedstawienia swojego stanowiska, co w niektórych przypadkach może prowadzić do niesprawiedliwych rozstrzygnięć.

Wnioski

Ocena statutory adjudication wymaga uznania kompromisu, na które zdecydowało się prawo angielskie. Jeśli strony koniecznie wymagają decyzji o najwyższej jakości, w których rozjemca dokłada wszelkich starań, aby decyzja była poprawna, to powinny rozstrzygnąć spór w sądach powszechnych lub na drodze arbitrażu. System angielski natomiast oferuje stronom uniknięcie opóźnień spowodowanych opieszałym rozwiązaniem sporu. W Anglii statutory adjudication jest zatem metodą rozwiązywania sporów ‘na szybko i na brudno’, ale jest to celowe działanie, które osiągnęło spektakularny sukces po 25 latach od jego wprowadzenia.

Statutory adjudication to skuteczny mechanizm rozwiązywania sporów, który został stworzony konkretnie z myślą o sektorze budowlanym. Dzięki swojej szybkości i stosunkowo niskim kosztom, stał się narzędziem, które przyczynia się do sprawniejszego funkcjonowania branży budowlanej i minimalizowania opóźnień w realizacji projektów. Mimo wad i obszarów, które powinny zostać poddane reformom, jego zalety przeważają, co tłumaczy, dlaczego wiele państw o systemie common law zdecydowało się na wprowadzenie podobnego rozwiązania.[12]

[1] Kodeks Postępowania Cywilnego, Artykuł 1.4(2) mówiący, że jednym z celów nadrzędnych postępowania cywilnego jest namówienie stron do rozstrzygnięcia sporu poprzez ADR.

[2] James Churchill v Merthyr Tydfil County Borough Council [2023] EWCA Civ 1416. Sąd nie wyjaśnił jednak dokładnie w jakich okolicznościach postępowanie może zostać zawieszone na rzecz ADR.

[3] Strone: https://www.gov.uk/government/consultations/increasing-the-use-of-mediation-in-the-civil-justice-system/outcome/increasing-the-use-of-mediation-in-the-civil-justice-system-government-response-to-consultation.

[4] Housing Grants, Construction and Regeneration Act 1996 (Ustawa Budowlana).

[5] Rozwiązanie te zostało wprowadzone w oparciu o kompleksowy raport o stanie sektora budowlanego: Sir Michael Latham, Constructing the Team: Joint Review of Procurement and Contractual Arrangements in the United Kingdom Construction Industry (HMSO 1994).

[6] ‘Quick and dirty’.

[7] Za wyjątkiem Irlandii Północnej i terytoriów zamorskich: Ustawa Budowlana, Artykuł 104(6)(b).

[8] Ustawa Budowlana, Artykuły 105 i 106.

[9] Carillion Construction Limited v Devonport Royal Dockyard Limited [2005] EWCA Civ 1358 [87] (Chadwick LJ) (tłumaczenie autora): ‘Krótko mówiąc, w zdecydowanej większości przypadków, właściwym sposobem postępowania dla strony przegrywającej sprawę musi być zapłata kwoty, którą nakazał jej zapłacić rozjemca. Jeżeli ta nie uzna decyzji rozjemcy za słuszną (czy to pod względem faktycznym, czy prawnym), może odwołać się od decyzji poprzez wszczęcie postępowania sądowego lub arbitrażowego. Próba zakwestionowania decyzji rozjemcy na podstawie przekroczenia przez niego jurysdykcji lub naruszenia zasad naturalnej sprawiedliwości (poza najoczywistszymi przypadkami) jednak prawdopodobnie doprowadzi do znacznej straty czasu i kosztów — co, jak podejrzewamy, koszty poniesione w niniejszej sprawie wykażą aż nadto wyraźnie’.

[10] Professor Renato Nazzini and Aleksander Kalisz, ‘2022 Construction Adjudication in the United Kingdom: Tracing trends and guiding reform’ (Centre of Construction Law & Dispute Resolution, October 2022) https://www.kcl.ac.uk/construction-law/assets/kcl-dpsl-construction-adjudication-report-a4-aw-june-2023-update.pdf; Professor Renato Nazzini and Aleksander Kalisz, ‘2023 Construction Adjudication in the United Kingdom: Tracing trends and guiding reform’ (Centre of Construction Law & Dispute Resolution, November 2023) https://www.kcl.ac.uk/construction-law/assets/kcl-dpsl-construction-adjudication-report-2023-update-digital-aw.pdf.

[11] Od maja 1998 roku, kiedy to Ustawa Budowlana weszła w życie.

[12] Na przykład Irlandia, Australia, Nowa Zelandia, Singapur, Malezja i Kanada, które posiadają podobne, choć nie identyczne, systemy statutory adjudication w sektorze budowlanym.